Yoga Vasishtha › Book 5 · Upaśama › Chapter 4
Upaśama, Chapter 4उपशम प्रकरण · सर्ग ४
Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 4 — 33 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.
योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 4 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।
The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar. हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are made ये कैसे बने
Verse by verse श्लोक-दर-श्लोक Side by side साथ-साथ Sanskrit only केवल संस्कृत
Show दिखाएँ
IAST English हिन्दी Mitra 1891
हिन्दी पहले English पहले
A− A+
Focus एकांत
1 5.4.1 श्रीवाल्मीकिरुवाच । मेघगम्भीरया वाचा विश्रब्धपदसुन्दरम् । इदं दशरथो वाक्यमुवाच मुनिनायकम् ॥ १ ॥
śrīvālmīkiruvāca | meghagambhīrayā vācā viśrabdhopadasundaram | idaṃ daśaratho vākyamuvāca munināyakam || 1 ||
Valmiki said: In a voice deep as a cloud, calm and beautiful in its words, Dasharatha spoke these words to the chief of sages.
वाल्मीकि जी बोले, बादल जैसी गंभीर आवाज़ में, शांत और सुंदर शब्दों के साथ, दशरथ ने ऋषियों के प्रधान से यह बात कही।
2 5.4.2 भगवन्ह्यस्तनेन त्वं वाक्यसंदर्भजन्मना । कच्चिन्मुक्तोऽसि खेदेन तपःकार्श्यातिशायिना ॥ २ ॥
bhagavanhyastanena tvaṃ vākyasaṃdarbhajanmanā | kaccinmukto'si khedena tapḥkārśyātiśāyinā || 2 ||
Lord, are you now free from the weariness born of yesterday's long speech, a weariness greater than even the hardship of your austerities?
हे भगवन, क्या आप कल के लंबे भाषण से हुई उस थकान से अब मुक्त हैं, जो आपकी तपस्या के कष्ट से भी बड़ी थी?
3 5.4.3 ह्यस्तनोक्तो य आनन्दी विविक्तो वचसां गणः । अमृतावर्षणेनेव तेनैवाश्वासिता वयम् ॥ ३ ॥
hyastanokto ya ānandī vivikto vacasāṃ gaṇaḥ | amṛtāvarṣaṇeneva tenaivāśvāsitā vayam || 3 ||
The joyful, clear stream of words you spoke yesterday comforted us, as if with a rain of nectar.
कल आपने जो आनंद देने वाले और साफ़ शब्द कहे थे, उन्होंने हमें अमृत की बारिश जैसी राहत दी।
4 5.4.4 चन्द्रांशव इवोत्सार्य तमांस्यमृतनिर्मलाः । अन्तःशीतलयन्त्येता महताममला गिरः ॥ ४ ॥
candrāṃśava ivotsārya tamāṃsyamṛtanirmalāḥ | antaḥśītalyantyetā mahatāmamalā giraḥ || 4 ||
Pure as nectar, like moonbeams driving away the dark, these clean words of great men cool us inside.
जैसे चांदनी अंधेरे को दूर भगा देती है, वैसे ही बड़े लोगों के ये साफ़ शब्द, जो अमृत जैसे शुद्ध हैं, हमें भीतर से ठंडक पहुंचाते हैं।
5 5.4.5 अपूर्वाह्लाददायिन्य उच्चैस्तरपदाश्रयाः । अतिमोहापहारिण्यः सूक्तयो हि महीयसाम् ॥ ५ ॥
apūrvāhlādadāyinya uccaiḥstarapadāśrayāḥ | atimohāpahāriṇyaḥ sūktayo hi mahīyasām || 5 ||
The sayings of great people give a joy never felt before, they rest on lofty words, and they take away deep delusion.
बड़े लोगों की ये अच्छी बातें ऐसी खुशी देती हैं जो पहले कभी महसूस नहीं हुई, ऊंचे शब्दों का सहारा लेती हैं, और गहरे मोह को मिटा देती हैं।
6 5.4.6 आत्मरत्नावलोकैकदीपिका सरसात्मिकायमाद्युक्तिलतोदेति स वन्द्यः सुजनद्रुमः ॥ ६ ॥
ātmaratnāvalokaikadīpikā sarasātmikāyamādyuktilatodeti sa vandyaḥ sujanadrumaḥ || 6 ||
The good are a tree worthy of worship. On that tree climbs this sweet creeper of first, true words, the one lamp by which we see the jewel of the self.
अच्छे लोग एक पूजनीय पेड़ जैसे हैं। उसी पेड़ पर यह मीठी, आरंभिक सच्ची बातों की बेल चढ़ती है, जो आत्मा के रत्न को देखने का इकलौता दीया है।
7 5.4.7 दुरीहितं दुर्विहितं सर्व सज्जनसूक्तयःप्रमार्जयन्ति शीतांशोस्तमःकाण्डमिवाङ्घ्रयः ॥ ७ ॥
durīhitaṃ durvihitaṃ sarva sajjanasūktayaḥpramārjayanti śītāṃśostamaḥkāṇḍamivāṅghrayaḥ || 7 ||
Just as the moon's rays wipe away every mass of darkness, so the good words of good people wipe away every bad wish and every bad deed.
जैसे चांद की किरणें अंधेरे के हर हिस्से को मिटा देती हैं, वैसे ही अच्छे लोगों की अच्छी बातें हर बुरी इच्छा और हर बुरे काम को मिटा देती हैं।
8 5.4.8 तृष्णालोभादयोऽस्माकं संसारनिगडा मुनेतवोक्त्या तनुतां याताः शरदीवासिताम्बुदाः ॥ ८ ॥
tṛṣṇālobhādayo'smākaṃ saṃsāranigaḍā munetavoktyā tanutāṃ yātāḥ śaradīvāsitāmbudāḥ || 8 ||
Sage, our chains of rebirth, craving, greed and the rest, have grown thin from your words, like dark clouds thinning away in autumn.
हे मुनि, आपकी बातों से हमारे संसार के बंधन, यानी लालसा, लोभ वगैरह, उसी तरह पतले हो गए हैं, जैसे शरद ऋतु में काले बादल पतले होकर छंट जाते हैं।
9 5.4.9 संप्रवृत्ता वयं द्रष्टुमात्मानमपकल्मषम्रसाञ्जनानीतदृशो जात्यन्धा इव काञ्चनम् ॥ ९ ॥
saṃpravṛttā vayaṃ draṣṭumātmānamapakalmaṣamrasāñjanānītadṛśo jātyandhā iva kāñcanam || 9 ||
We have set out to see the self free of all stain, our sight opened by a magic salve, like people born blind who can now see gold.
हम अब निर्मल आत्मा को देखने चले हैं, मानो हमारी आंखों में वह जादुई अंजन लग गया हो, जिससे जन्म के अंधे लोग भी सोना देख लेते हैं।
10 5.4.10 संसारवासनानाम्नी मिहिका हृदयाम्बरेप्रवृत्ता तनुतां गन्तुं त्वदुक्तिशरदेव नः ॥ १० ॥
saṃsāravāsanānāmnī mihikā hṛdayāmbarepravṛttā tanutāṃ gantuṃ tvaduktiśaradeva naḥ || 10 ||
Your words are an autumn to us, and because of them the mist named worldly craving, spread across the sky of our hearts, has begun to thin and clear.
आपकी बातें हमारे लिए मानो शरद ऋतु हैं, और इसी से हमारे दिल के आकाश में फैली सांसारिक चाहत नाम की धुंध पतली होकर छंटने लगी है।
11 5.4.11 मुने मन्दारमञ्जर्यस्तरङ्गा वामृताम्भसः । न तथा ह्लादयन्त्यन्तर्यथोदारधियां गिरः ॥ ११ ॥
mune mandāramañjaryastaraṅgā vāmṛtāmbhasaḥ | na tathā hlādayantyantaryathodāradhiyāṃ giraḥ || 11 ||
Sage, neither the blossoms of the mandara tree nor the waves of the water of life delight us within as much as the words of noble minds do.
हे मुनि, न मंदार वृक्ष के फूल और न अमृत जल की लहरें हमें भीतर से उतना सुख देती हैं, जितना बड़े दिल वालों की बातें देती हैं।
12 5.4.12 यद्यद्राघव संयाति महाजनसपर्यया । दिनं तदिह सालोकं शेषास्त्वन्धा दिनालयः ॥ १२ ॥
yadyadrāghava saṃyāti mahājanasaparyayā | dinaṃ tadih sālokaṃ śeṣāstvandhā dinālayaḥ || 12 ||
Rama, any day that passes in the service of great people is, in this world, a day with true light. All the other days are blind, they are nothing but empty stretches of time.
हे राम, जो भी दिन बड़े लोगों की सेवा में बीतता है, वही यहां सच्चे उजाले वाला दिन है। बाकी सब दिन अंधे हैं, वे बस खाली समय हैं।
13 5.4.13 राम राजीवपत्राक्ष प्रकृतार्थमिहाव्ययम् । मुनिमाबोधय पुनः प्रसादे समवस्थितम् ॥ १३ ॥
rāma rājīvapatrākṣa prakṛtārthamihāvyayam | munimābodhaya punaḥ prasāde samavasthitam || 13 ||
Rama, lotus-eyed one, the sage is now settled again in a calm and gracious mood, remind him of the lasting subject we were on.
हे राम, कमल जैसी आंखों वाले, मुनि अब फिर से शांत और प्रसन्न बैठे हैं, उन्हें उस सदा बने रहने वाले विषय की याद दिलाओ जिस पर हम बात कर रहे थे।
14 5.4.14 इत्युक्तो भूभृता तत्र रामाभिमुखमास्थितः । उवाचेदमुदारात्मा वसिष्ठो भगवान्मुनिः ॥ १४ ॥
ityukto bhūbhṛtā tatra rāmābhimukhamāsthitaḥ | uvācedamudārātmā vasiṣṭho bhagavānmuniḥ || 14 ||
Thus addressed by the king, the venerable, noble-hearted sage Vasishtha turned to face Rama and said this.
राजा दशरथ के ऐसा कहने पर, बड़े दिल वाले पूजनीय मुनि वसिष्ठ ने राम की ओर मुंह करके यह कहा।
15 5.4.15 श्रीवसिष्ठ उवाच । राघव स्वकुलैकेन्दो यन्मयोक्तं महामते । कच्चित्स्मरसि वाक्यार्थं पूर्वापरविचारितम् ॥ १५ ॥
śrīvasiṣṭha uvāca | rāghava svakulaikendō yanmayōktaṃ mahāmatē | kaccitsmarasi vākyārthaṃ pūrvāparavicāritam || 15 ||
Vasishtha said: Rama, sole moon of your family, great-minded one, do you remember the meaning of what I said, thought through fully from beginning to end?
वसिष्ठ जी बोले, हे राम, अपने कुल के इकलौते चांद, हे बुद्धिमान, क्या तुम्हें मेरी कही बात का वह मतलब याद है, जिस पर हमने शुरू से आखिर तक सोच-विचार किया था?
16 5.4.16 उत्पत्तीनां विचित्राणां सत्त्वादिगुणभेदतः । कच्चित्स्मरसि सर्वासां विभागमरिमर्दन ॥ १६ ॥
utpattīnāṃ vicitrāṇāṃ sattvādiguṇabhedataḥ | kaccitsmarasi sarvāsāṃ vibhāgamariumardana || 16 ||
Crusher of enemies, do you remember how all the many kinds of births are divided by the difference of their qualities, sattva and the rest?
हे शत्रुओं को कुचलने वाले, क्या तुम्हें याद है कि सत्त्व आदि गुणों के फ़र्क़ से हर तरह की अलग-अलग उत्पत्तियां कैसे बंटी हुई हैं?
17 5.4.17 कश्चित्सर्वमसर्वं च सदसच्च सदोदितम् । रूपं स्मरसि वेत्स्येव विविक्तं परमात्मनः ॥ १७ ॥
kaścitsarvamasarvaṃ ca sadasaccasadoditam | rūpaṃ smarasi vetsyeva viviktaṃ paramātmanaḥ || 17 ||
Do you truly remember and truly know the special form of the highest self, that it is everything and yet nothing at all, that it is being and non-being, and that it is always present?
क्या तुम्हें सचमुच याद है और क्या तुम जानते हो परमात्मा के उस विशेष रूप को, कि वह सब कुछ है और फिर भी कुछ नहीं है, कि वह सत् भी है और असत् भी है, और कि वह सदा विद्यमान है?
18 5.4.18 यथेदमुदितं विश्वं विश्वेशादेव चेश्वरात् । कच्चित्स्मरसि तत्साधो साधुवादैकभाजन ॥ १८ ॥
yathedamuditaṃ viśvaṃ viśveśādeva ceśvarāt | kaccitsmarasi tatsādho sādhuvādaikabhājana || 18 ||
Do you remember, good man, worthy alone of praise, how this universe arose from the lord of the universe, from Ishvara himself?
क्या तुम्हें याद है, हे साधु पुरुष, जो अकेले प्रशंसा के योग्य हो, कि यह सारा विश्व स्वयं ईश्वर से, विश्व के स्वामी से उत्पन्न हुआ है?
19 5.4.19 रूपं कच्चिदविद्याया बलाद्भङ्गुरमाततम् । अनन्तमन्तवच्चैव सम्यक्स्मरसि सन्मते ॥ १९ ॥
rūpaṃ kaccidavidyāyā balādbhaṅguramātatam | anantamantavaccaiava samyaksamarasi sanmate || 19 ||
Do you rightly remember, truthful one, the form of ignorance, spread out wide yet easily broken, without end and yet having an end?
हे सत्यनिष्ठ, क्या तुम्हें ठीक से याद है अविद्या का वह रूप, जो दूर तक फैला हुआ है फिर भी बलपूर्वक तोड़ा जा सकता है, जो अनंत है और फिर भी जिसका अंत है?
20 5.4.20 चित्तमेव नरो नान्यदिति यत्प्रतिपादितम् । लक्षणादिविचारेण कच्चित्स्मरसि साधु तत् ॥ २० ॥
cittameva naro nānyaditi yatpratipāditam | lakṣaṇādivicāreṇa kaccitsmarasi sādhu tat || 20 ||
Do you remember well what was taught, that a person is nothing but mind and nothing else, shown by examining its signs and its nature?
क्या तुम्हें अच्छी तरह याद है जो सिखाया गया था, कि मनुष्य केवल मन है और कुछ नहीं, जो उसके लक्षणों और स्वभाव की जांच से सिद्ध हुआ?
21 5.4.21 वाक्यार्थश्चाखिलः कच्चित्त्वया राम विचारितः। ह्यस्तनस्य विचारस्य रात्रौ हृदि निवेशितः ॥ २१ ॥
vākyārthaścākhilaḥ kaccittvayā rāma vicāritaḥ| hyastanasya vicārasya rātrau hṛdi niveśitaḥ || 21 ||
Rama, have you thought over the whole meaning of these words? Have you kept yesterday's thinking settled in your heart through the night?
हे राम, क्या तुमने इन वचनों का पूरा अर्थ सोच लिया है? क्या तुमने कल के विचार को रात भर अपने हृदय में बसाए रखा?
22 5.4.22 भूयोभूयः परामृष्टं हृदये सुनियोजितम्। प्रयोजनं फलत्युच्चैर्न हेलाहतसंस्थितेः ॥ २२ ॥
bhūyobhūyaḥ parāmṛṣṭaṃ hṛdaye suniyojitam| prayojanaṃ phalatyuccairna helāhatasaṃsthiteḥ || 22 ||
Something thought over again and again, and firmly placed in the heart, brings great benefit. Something left in a state of careless neglect does not.
जिसे बार-बार सोचा जाए और हृदय में अच्छी तरह बिठाया जाए, वही बड़ा लाभ देता है। जिसे लापरवाही से छोड़ दिया जाए, वह नहीं देता।
23 5.4.23 भाजनं त्वं विविक्तानां वचसां शुद्धिशालिनाम्। विविक्तहृदयः कण्ठे मुक्तानामिव राघव ॥ २३ ॥
bhājanaṃ tvaṃ viviktānāṃ vacasāṃ śuddhiśālinām| viviktahṛdayaḥ kaṇṭhe muktānāmiva rāghava || 23 ||
Raghava, you are a vessel for pure, well-chosen words, your heart clear and discerning, like pearls strung at the throat.
हे राघव, तुम शुद्ध और सुविचारित वचनों के पात्र हो, तुम्हारा हृदय स्वच्छ और विवेकी है, जैसे गले में पिरोए हुए मोती।
24 5.4.24 श्रीवाल्मीकिरुवाच। कमलासनपुत्रेण मुनिना समहौजसा। एवं वितीर्णावसरो रामो वाक्यमुवाच ह ॥ २४ ॥
śrīvālmīkiruvāca| kamalāsana putreṇa muninā samahaujasā| evaṃ vitīrṇāvasaro rāmo vākyamuvāca ha || 24 ||
Sri Valmiki said. When the sage of great power, who was the son of Brahma seated on the lotus, had given Rama this chance to speak, Rama then spoke these words.
श्री वाल्मीकि ने कहा। जब महान तेजस्वी मुनि ने, जो कमल पर बैठने वाले ब्रह्मा के पुत्र थे, राम को इस प्रकार बोलने का अवसर दिया, तब राम ने ये वचन कहे।
25 5.4.25 श्रीराम उवाच। भगवन्सर्वधर्मज्ञ तवैवैतद्विजृम्भितम्। यदहं परमोदारो बुद्धवान्वचनं तव ॥ २५ ॥
śrīrāma uvāca| bhagavansarvadharmajña tavaivaitadvijṛmbhitam| yadahaṃ paramodāro buddhvānvacanaṃ tava || 25 ||
Sri Rama said. Lord, you who know all dharma, this is entirely your own doing, that I have become so uplifted and have understood your words.
श्री राम ने कहा। हे भगवन, समस्त धर्म के ज्ञाता, यह सब आपका ही किया हुआ है, कि मैं इतना उदार बन गया और आपके वचनों को समझ सका।
26 5.4.26 यदादिशसि तत्सर्वं तथैव न तदन्यथा । अपास्तनिद्रेण मया वाक्यार्थो हृदि चिन्तितः ॥ २६ ॥
yadādiśasi tatsarvaṃ tathaiva na tadanyathā | apāstanidreṇa mayā vākyārtho hṛdi cintitaḥ || 26 ||
Whatever you teach is exactly as you say, never otherwise. Setting aside sleep, I have thought over the meaning of your words in my heart.
आप जो भी बताते हैं, वह सब वैसा ही है, अन्यथा नहीं। नींद त्यागकर मैंने आपके वचनों के अर्थ पर हृदय में विचार किया है।
27 5.4.27 भवान्धकारक्षतये भवतोक्तिविवस्वता । ह्यः प्रसादितमाह्लादि वाग्रश्मिपटलं प्रभो ॥ २७ ॥
bhavāndhakārakṣataye bhavatoktivivasvatā | hyaḥ prasāditamāhlādi vāgraśmipataḷaṃ prabho || 27 ||
Lord, to destroy the darkness of this worldly existence, your words are like a sun. Yesterday you spread out that delightful mass of light-like speech.
हे प्रभु, संसार के अंधकार को नष्ट करने के लिए आपके वचन सूर्य के समान हैं। कल आपने वाणी की उन सुखद किरणों का वह समूह फैलाया।
28 5.4.28 तदतीतमदीनात्मन्सर्वमन्तःकृतं मया । रम्यं पुण्यं पवित्रं च रत्नवृन्दमिवान्वितम् ॥ २८ ॥
tadatītamadīnātman sarvamantaḥkṛtaṃ mayā | ramyaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca ratnavṛndamivānvitam || 28 ||
Noble one, I have taken in all of that past teaching within me, delightful, full of merit, and pure, joined together like a cluster of jewels.
हे उदार आत्मा, वह सब बीता हुआ उपदेश मैंने अपने भीतर धारण कर लिया है, मनोहर, पुण्यमय और पवित्र, मानो रत्नों के समूह की तरह गुँथा हुआ।
29 5.4.29 हितानुबन्धि हृद्यं च पुण्यमानन्दसाधनम् । शिरसा ध्रियते कैर्नो सिद्धैस्त्वदनुशासनम् ॥ २९ ॥
hitānubandhi hṛdyaṃ ca puṇyamānandasādhanam | śirasā dhriyate kairno siddhais tvadanuśāsanam || 29 ||
Your teaching brings good, delights the heart, is full of merit, and leads to bliss. Which of the wise does not carry it upon their head in honor?
आपका उपदेश कल्याणकारी है, हृदय को भाता है, पुण्यमय है और आनंद का साधन है। ऐसा कौन सिद्ध पुरुष होगा जो इसे सिर झुकाकर आदरपूर्वक न माने?
30 5.4.30 प्रतिक्षिपन्तः संसारमिहिकावरणं वयम् । प्रसन्नास्त्वत्प्रसादेन वर्षान्त इव वासराः ॥ ३० ॥
pratikṣipantaḥ saṃsāramihikāvaraṇaṃ vayam | prasannāstvatprasādena varṣānta iva vāsarāḥ || 30 ||
Casting off the fog that covers this world, we have become clear through your grace, like days growing clear at the end of the rainy season.
संसार को ढकने वाले कोहरे को हटाकर हम आपकी कृपा से वैसे ही निर्मल हो गए हैं जैसे वर्षा ऋतु के अंत में दिन साफ़ हो जाते हैं।
31 5.4.31 आपातमधुरारम्भं मध्ये सौभाग्यवर्धनम् । अनुत्तमफलोदर्कं पुण्यं त्वदनुशासनम् ॥ ३१ ॥
āpātamadhurārambhaṃ madhye saubhāgyavardhanam | anuttamaphalodarkaṃ puṇyaṃ tvadanuśāsanam || 31 ||
Your teaching is sweet at the beginning, brings growing good fortune in the middle, and gives its very best result at the end. It is truly good.
आपका उपदेश आरंभ में मीठा है, बीच में सौभाग्य बढ़ाता है, और अंत में सबसे उत्तम फल देता है। यह सचमुच पुण्यकारी है।
32 5.4.32 विकासिसितमम्लानमाह्लादितशुभाशुभम् । त्वद्वचःकुसुमं नित्यं श्रीमत्फलदमस्तु नः ॥ ३२ ॥
vikāsisiitamamlamāhlāditaśubhāśubham | tvadvacaḥkusumaṃ nityaṃ śrīmatphaladamastu naḥ || 32 ||
May the flower of your speech, ever blooming, white, unfading, delighting us in good times and bad, always give us its glorious fruit.
आपकी वाणी का पुष्प, सदा खिला हुआ, श्वेत, कभी न मुरझाने वाला, सुख और दुख दोनों में आनंद देने वाला, हमें सदा उत्तम फल दे।
33 5.4.33 सकलशास्त्रविचारविशारद प्रसृतपुण्यजलैकमहाह्रद । भज भृशं विततव्रत संप्रति प्रसृततां हतकिल्बिष संततिम् ॥ ३३ ॥
sakalaśāstravicāravivishārada prasṛtapuṇyajalaikamahāhrada | bhaja bhṛśaṃ vitatavrata saṃprati prasṛtatāṃ hatakilbiṣa saṃtatim || 33 ||
You who are skilled in the study of all scriptures, you who are the one great lake whose sacred waters flow out to all, you who keep long vows, favor with all your strength, even now, this growing gathering whose sins are destroyed.
हे समस्त शास्त्रों के अध्ययन में निपुण, हे पवित्र जल के महान सरोवर, हे महाव्रती, हम पर अपनी पूरी कृपा बरसाइए, जिनके पाप नष्ट हो चुके हैं और जो निरंतर बढ़ रहे हैं।
← Chapter 3 ← अध्याय 3 Book 5 प्रकरण 5
All 93 chapters of Book 5 प्रकरण 5 के सभी 93 अध्याय
Chapter 5 → अध्याय 5 → Book 5 प्रकरण 5
‹ Ch 3 अ. 3
≡ Chapters अध्याय
Aa Text पाठ
› Next अगला