Upaśama उपशम

पुण्य उवाच कः पिता किं च वा मित्रं का माता के च बान्धवाः स्वबुद्ध्यैवावधूयन्ते वात्यया जनपांसवः || १ ||

puṇya uvāca kaḥ pitā kiṃ ca vā mitraṃ kā mātā ke ca bāndhavāḥ svabuddhyeva avadhūyante vātyayā janapāṃsavaḥ || 1 ||

बन्धुमित्रसुतस्नेहद्वेषमोहदशामयः स्वसंज्ञामात्रकेणैव प्रपञ्चोऽयं वितन्यते || २ ||

bandhumitrasutasnehadveṣamohadaśāmayaḥ svasaṃjñāmātrakeṇaiva prapañco'yaṃ vitanyate || 2 ||

बन्धुत्वे भावितो बन्धुः परत्वे भावितः परः विषामृतदशेवेह स्थितिर्भावनिबन्धनी || ३ ||

bandhutve bhāvito bandhuḥ paratve bhāvitaḥ paraḥ viṣāmṛtadaśeveha sthitirbhāvanibandhanī || 3 ||

एकत्वे विद्यमानस्य सर्वगस्य किलात्मनः अयं बन्धुः परश्चायमित्यसौ कलना कुतः || ४ ||

ekatve vidyamānasya sarvagasya kilātmanaḥ ayaṃ bandhuḥ paraścāyamityasau kalanā kutaḥ || 4 ||

रक्तमांसास्थिसंघाताद्देहादेवास्थिपञ्जरात् कोऽहं स्यामिति चित्तेन स्वयं पुत्र विचारय || ५ ||

raktamāṃsāsthisanghātādddehādevāsthipañjarāt ko'haṃ syāmiti cittena svayaṃ putra vicāraya || 5 ||

दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या न कश्चित्त्वं न वास्म्यहम् | मिथ्याज्ञानमिदं पुण्यः पावनश्चेति वल्गति || ६ ||

dṛṣṭyā tu pāramārthikyā na kaścit tvaṃ na vāsmyaham | mithyājñānamidaṃ puṇyaḥ pāvanaśceti valgati || 6 ||

कस्ते पिता कश्च सुहृत्का माता कश्च वा परः | खस्यानन्तविलासस्य किमस्वं किं स्वमुच्यताम् || ७ ||

kaste pitā kaśca suhṛtkā mātā kaśca vā paraḥ | khasyānantavilāsasya kimasvaṃ kiṃ svamucyatām || 7 ||

असि चेत्त्वं तदन्येषु यातेषु बहुजन्मसु | ये बन्धवो ये विभवाः किं तानपि न शोचसि || ८ ||

asi cet tvaṃ tadanyeṣu yāteṣu bahujanmasu | ye bandhavo ye vibhavāḥ kiṃ tānapi na śocasi || 8 ||

बभूवुस्ते सुपुष्पासु स्थलीषु मृगयोनिषु | बहवो बन्धवो मार्गास्तान्कथं नानुशोचसि || ९ ||

babhūvus te supuṣpāsu sthalīṣu mṛgayoniṣu | bahavo bandhavo mārgās tān kathaṃ nānuśocasi || 9 ||

बभूवुस्ते सपद्मासु तटीष्वम्भोजिनीषु ते | हंसस्य बन्धवो हंसास्तान्कथं नानुशोचसि || १० ||

babhūvus te sapadmāsu taṭīṣvambhojinīṣu te | haṃsasya bandhavo haṃsās tān kathaṃ nānuśocasi || 10 ||

बभूवुस्तेऽलमन्यत्र चित्रासु वनराजिषु | बहवो बन्धवो वृक्षास्तान्कथं नानुशोचसि || ११ ||

babhūvuste'lamanyatra citrāsu vanarājiṣu | bahavo bandhavo vṛkṣāstānkathaṃ nānuśocasi || 11 ||

बभूवुस्ते महोग्रेषु शिखरेषु महीभृताम् | बहवो बान्धवाः सिंहास्तान्कथं नानुशोचसि || १२ ||

babhūvuste mahogreṣu śikhareṣu mahībhṛtām | bahavo bāndhavāḥ siṃhāstānkathaṃ nānuśocasi || 12 ||

बभूवुस्ते स्रवन्तीषु सरःस्वम्भोजिनीषु च | बहवो बन्धवो मत्स्यास्तान्कथं नानुशोचसि || १३ ||

babhūvuste sravantīṣu saraḥsvambhojinīṣu ca | bahavo bandhavo matsyāstānkathaṃ nānuśocasi || 13 ||

बभूविथ दशार्णेषु कपिलो वनवानरः | राजपुत्रस्तुषारेषु पुण्ड्रेषु वनवायसः || १४ ||

babhūvitha daśārṇeṣu kapilo vanavānaraḥ | rājaputrastuṣāreṣu puṇḍreṣu vanavāyasaḥ || 14 ||

हैहयेषु च मातङ्गस्त्रिगर्तेषु च गर्दभः | शाल्वेषु सरमापुत्रः पतत्री सरलद्रुमे || १५ ||

haihayeṣu ca mātaṅgastri garteṣu ca gardabhaḥ | śālveṣu saramāputraḥ patatrī saraladruma || 15 ||

विन्ध्याद्रौ पिप्पलो भूत्वा घुणो भूत्वा महावटे | मन्दरे कुक्कुटो भूत्वा विप्रो जातोऽसि कन्दरे || १६ ||

vindhyādrau pippalō bhūtvā ghuṇō bhūtvā mahāvaṭē | mandarē kukkuṭō bhūtvā viprō jātō'si kandarē || 16 ||

कोसलेषु द्विजो भूत्वा भूत्वा वङ्गेषु तित्तिरिः | अश्वो भूत्वा तुषारेषु जातस्त्वं ब्रह्मणोऽध्वरे || १७ ||

kōsalēṣu dvijō bhūtvā bhūtvā vaṅgēṣu tittiriḥ | aśvō bhūtvā tuṣārēṣu jātastvaṃ brahmaṇō'dhvarē || 17 ||

यः कीटस्तालकन्दान्तर्मशको य उदुम्बरे | यः प्राग्बको विन्ध्यवने स त्वं पुत्र ममानुजः || १८ ||

yaḥ kīṭastālakandāntarmashakō ya udumbarē | yaḥ prāgbakō vindhyavanē sa tvaṃ putra mamānujaḥ || 18 ||

हिमवत्कन्दरे भूर्जतनुत्वग्ग्रन्थिकोटरे | पिपीलिको यः षण्मासान्सोऽयं त्वमनुजो मम || १९ ||

himavatkandarē bhūrjatanutvaggraṇṭhikōṭarē | pipīlikō yaḥ ṣaṇmāsānsō'yaṃ tvamanujō mama || 19 ||

स्थितः सीमान्तकुग्रामगोमये यश्च वृश्चिकः | सार्धसंवत्सरं साधो सोऽयं त्वमनुजो मम || २० ||

sthitaḥ sīmāntakugrāmagōmayē yaśca vṛścikaḥ | sārdhasaṃvatsaraṃ sādhō sō'yaṃ tvamanujō mama || 20 ||

पुलिन्दीस्तनपीठेषु निलीनं येन कानने | षट्पदेनेव पद्मेषु सोऽयं त्वमनुजो मम || २१ ||

pulindīstanapīṭheṣu nilīnaṃ yena kānane | ṣaṭpadenaiva padmeṣu so'yaṃ tvamanujo mama || 21 ||

एतास्वन्यासु बह्वीषु जनयोनिषु पुत्रक | जातोऽसि जम्बूद्वीपेऽस्मिन्पुरा शतसहस्रशः || २२ ||

etāsvanyāsu bahvīṣu janayoniṣu putraka | jāto'si jambūdvīpe'smiṃpurā śatasahasraśaḥ || 22 ||

इत्थं तवात्मनश्चैव प्राक्तनं वासनाक्रमम् | पश्यामि सूक्ष्मया बुद्ध्या सम्यग्दर्शनशुद्धया || २३ ||

itthaṃ tavātmanaścaiva prāktanaṃ vāsanākramam | paśyāmi sūkṣmayā buddhyā samyagdarśanaśuddhayā || 23 ||

ममापि बह्व्यो बहुधा योनयो मोहमन्थराः | समतीताः स्मराम्यद्य ता ज्ञानोदितया दृशा || २४ ||

mamāpi bahvyo bahudhā yonayo mohamantharāḥ | samatītāḥ smarāmyadya tā jñānodayā dṛśā || 24 ||

त्रिगर्तेषु शुको भूत्वा भेको भूत्वा सरित्तटे | वनेषु लावको भूत्वा जातोऽहमिह कानने || २५ ||

trigarteṣu śuko bhūtvā bheko bhūtvā sarittaṭe | vaneṣu lāvako bhūtvā jāto'hamiha kānane || 25 ||

भुक्त्वा पुलिन्दतां विन्ध्ये कृत्वा वङ्गेषु वृक्षताम् | उष्ट्रत्वमपि विन्ध्याद्रौ जातोऽहमिह कानने || २६ ||

bhuktvā pulindatāṃ vindhye kṛtvā vaṅgeṣu vṛkṣatām | uṣṭratvamapi vindhyādrau jāto'hamiha kānane || 26 ||

यश्चातको हिमगिरौ यो राजा पौण्ड्रमण्डले | व्याघ्रो यः सह्यकुञ्जेषु स एवाहं तवाग्रजः || २७ ||

yaścātako himagirau yo rājā pauṇḍramanḍale | vyāghro yaḥ sahyakuñjeṣu sa evāhaṃ tavāgrajaḥ || 27 ||

यो गृध्रो दशवर्षाणि यो ग्राहो मासपञ्चकम् | यः समानां शतं सिंहः स एवेह तवाग्रजः || २८ ||

yo gṛdhro daśavarṣāṇi yo grāho māsapañcakam | yaḥ samānāṃ śataṃ siṃhaḥ sa eveha tavāgrajaḥ || 28 ||

आन्ध्रग्रामचकोरेण तुषारनृपराजिना | श्रीशैलाचार्यपुत्रेण दम्भवत्कथ्यते मया || २९ ||

āndhragrāmacakoreṇa tuṣāranṛparājinā | śrīśailācāryaputreṇa dambhavatkathyate mayā || 29 ||

सर्वे विविधसंसारा विविधाचारचेष्टिताः | विलासा जन्मनो भ्रान्तेः स्मर्यन्ते प्राक्तना मया || ३० ||

sarve vividhasaṃsārā vividhācāraceṣṭitāḥ | vilāsā janmano bhrānteḥ smaryante prāktanā mayā || 30 ||

एवं स्थिते जगज्जाता बान्धवाः शतशो गताः| पितरो मातरश्चैव भ्रातरः सुहृदस्तथा || ३१ ||

evaṃ sthite jagajjātā bāndhavāḥ śataśo gatāḥ| pitaro mātaraścaiva bhrātaraḥ suhṛdastathā || 31 ||

कांस्तान्समनुशोचावो न शोचावश्च कानपि| बन्धूनिहातिशोचाव ईदृश्येव जगद्गतिः || ३२ ||

kāṃstānsamanuśocāvo na śocāvaśca kānapi| bandhūnihātiśocāva īdṛśyeva jagadgatiḥ || 32 ||

अनन्ताः पितरो यान्ति यान्त्यनन्ताश्च मातरः| इह संसारिणां पुंसां वनपादपपर्णवत् || ३३ ||

anantāḥ pitaro yānti yāntyanantāśca mātaraḥ| iha saṃsāriṇāṃ puṃsāṃ vanapādapaparṇavat || 33 ||

किं प्रमाणमतः पुत्र दुःखस्यात्र सुखस्य च| तस्मात्सर्वं परित्यज्य तिष्ठावः स्वच्छतां गतौ || ३४ ||

kiṃ pramāṇamataḥ putra duḥkhasyātra sukhasya ca| tasmātsarvaṃ parityajya tiṣṭhāvaḥ svacchatāṃ gatau || 34 ||

प्रपञ्चभावनां त्यक्त्वा मनस्यहमिति स्थिताम्| तां गतिं गच्छ भद्रं ते यां यान्ति गतिकोविदाः || ३५ ||

prapañcabhāvanāṃ tyaktvā manasyahamiti sthitām| tāṃ gatiṃ gaccha bhadraṃ te yāṃ yānti gatikovidāḥ || 35 ||

इहाजवं जवीभावं पतनोत्पतनात्मकम् | न च शोचन्ति सुधियश्चिरं वल्गन्ति केवलम् || ३६ ||

ihājavaṁ javībhāvaṁ patanotpatanātmakam | na ca śocanti sudhiyaściraṃ valganti kevalam || 36 ||

भावाभावविनिर्मुक्तं जरामरणवर्जितम् | संस्मरात्मानमव्यग्रो मा विमूढमना भव || ३७ ||

bhāvābhāvavinirmuktaṃ jarāmaraṇavarjitam | saṃsmarātmānamavyagro mā vimūḍhamanā bhava || 37 ||

न ते दुःखं न ते जन्म न ते माता न ते पिता | आत्मैवासि न सद्बुद्धे त्वमन्यः कश्चिदेव हि || ३८ ||

na te duḥkhaṃ na te janma na te mātā na te pitā | ātmaivaāsi na sadbudhhe tvamanyaḥ kaścideva hi || 38 ||

अस्यां संसारयात्रायां नानाभिनयदायिनः | अज्ञा एव नराः साधुरसभावसमन्विताः || ३९ ||

asyāṃ saṃsārayātrāyāṃ nānābhinayadāyinaḥ | ajñā eva narāḥ sādhurasabhāvasamanvitāḥ || 39 ||

मध्यस्थदृष्टयः स्वस्था यथाप्राप्तार्थदर्शिनः | तज्ज्ञास्तु प्रेक्षका एव साक्षिधर्मे व्यवस्थिताः || ४० ||

madhyasthadṛṣṭayaḥ svasthā yathāprāptārthadarśinaḥ | tajjñāstu prekṣakā eva sākṣidharme vyavasthitāḥ || 40 ||

कर्तारोऽपि न कर्तारो यथा दीपा निशागमे | आलोककर्मणामेवं तज्ज्ञा लोकस्थिताविह || ४१ ||

kartāro'pi na kartāro yathā dīpā niśāgame | ālokakarmaṇāmevaṃ tajjñā lokasthitāviha || 41 ||

प्रतिबिम्बे न दृश्यन्ते स्वात्मबिम्बगतैरपि | यथा दर्पणरत्नाद्यास्तथा कार्ये महाधियः || ४२ ||

pratibimbe na dṛśyante svātmabimbagatairapi | yathā darpaṇaratnādyāstathā kārye mahādhiyaḥ || 42 ||

सर्वैषणामयकलङ्कविवर्जितेन स्वस्थात्मभावकलितेन हृदब्जमध्ये | पुत्रात्मनात्मनि महामुनिनामुनैव संत्यज्य संभ्रममलं परितोषमेहि || ४३ ||

sarvaiṣaṇāmayakalaṅkavivarjitena svasthātmabhāvakalitena hṛdabjamadhye | putrātmanātmani mahāmunināmunaiava saṃtyajya saṃbhramamalaṃ paritoṣamehi || 43 ||