Upaśama उपशम

श्रीवसिष्ठ उवाच | युक्ताशयानां महतामहतानां कुदृष्टिभिः | स्वभावोऽयं महाबाहो लीलया चरतामिह || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | yuktāśayānāṃ mahatāmahatānāṃ kudṛṣṭibhiḥ | svabhāvo'yaṃ mahābāho līlayā caratāmiha || 1 ||

विहरन्नपि संसारे जीवन्मुक्तमना मुनिः | आदिमध्यान्तविरसा विहसेज्जागतीर्गतीः || २ ||

viharannapi saṃsāre jīvanmuktamanā muniḥ | ādimadhyāntavirasā vihasejjāgatīrgatīḥ || 2 ||

सर्वप्रकृतकार्यस्थो मध्यस्थः सर्वदृष्टिषु | ध्येयं तं वासनात्यागमवलम्ब्य व्यवस्थितः || ३ ||

sarvaprakṛtakāryastho madhyasthaḥ sarvadṛṣṭiṣu | dhyeyaṃ taṃ vāsanātyāgamavalambya vyavasthitaḥ || 3 ||

सर्वत्र विगतोद्वेगः सर्वार्थपरिपोषकः | विवेकोद्द्योतदृष्टात्मा प्रबोधोपवनस्थितिः || ४ ||

sarvatra vigatodvegaḥ sarvārthaparipoṣakaḥ | vivekodyotadṛṣṭātmā prabodhopavanasthitiḥ || 4 ||

सर्वातीतपदालम्बी पूर्णेन्दुशिशिराशयः | नोद्वेगी नच तुष्टात्मा संसारे नावसीदति || ५ ||

sarvātītapadālambī pūrṇenduśiśirāśayaḥ | nodvegī na ca tuṣṭātmā saṃsāre nāvasīdati || 5 ||

सर्वशत्रुषु मध्यस्थो दयादाक्षिण्यसंयुतः | प्राप्तकर्मकरोऽग्र्याणां संसारे नावसीदति || ६ ||

sarvaśatruṣu madhyastho dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ | prāptakarmakaro'gryāṇāṃ saṃsāre nāvasīdati || 6 ||

नाभिनन्दति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति | मौनस्थः प्रकृतारम्भी संसारे नावसीदति || ७ ||

nābhinandati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati | maunasthaḥ prakṛtārambhī saṃsāre nāvasīdati || 7 ||

पृष्टः सन्प्रकृतं वक्ति न पृष्टः स्थाणुवत्स्थितः | ईहितानीहितैर्मुक्तः संसारे नावसीदति || ८ ||

pṛṣṭaḥ sanprakṛtaṃ vakti na pṛṣṭaḥ sthāṇuvatsthitaḥ | īhitānīhitairmuktaḥ saṃsāre nāvasīdati || 8 ||

सर्वस्याभिमतं वक्ता चोदितः पेशलोक्तिमान् | आशयज्ञश्च भूतानां संसारे नावसीदति || ९ ||

sarvasyābhimataṃ vaktā coditaḥ peśaloktimān | āśayajñaśca bhūtānāṃ saṃsāre nāvasīdati || 9 ||

युक्तायुक्तदृशा ग्रस्तमाशोपहतचेष्टितम् | जानाति लोकदृष्टान्तं करकोटरबिल्ववत् || १० ||

yuktāyuktadṛśā grastamāśopahataceṣṭitam | jānāti lokadṛṣṭāntaṃ karakoṭarabilvavat || 10 ||

परं पदमुपारूढो भङ्गुरां जागतीं स्थितिम् | अन्तःशीतलया बुद्ध्या हसन्निव निरीक्षते || ११ ||

param padamupārūḍho bhaṅgurāṃ jāgatīṃ sthitim | antaḥśītalyā buddhyā hasanniva nirīkṣate || 11 ||

जितचित्ता महात्मानो ये हि दृष्टपरावराः | स्वभाव ईदृशस्तेषां कथितस्तव राघव || १२ ||

jitacittā mahātmāno ye hi dṛṣṭaparāvarāḥ | svabhāva īdṛśastēṣāṃ kathitastava rāghava || 12 ||

वयं तु वक्तुं मूर्खाणामजितात्मीयचेतसाम् | भोगकर्दममग्नानां न विद्मोऽभिमतं मतम् || १३ ||

vayaṃ tu vaktuṃ mūrkhāṇāmajitātmīyacetasām | bhogakardamamagnānāṃ na vidmo'bhimataṃ matam || 13 ||

तेषामभिमता नार्यो भावाभावविभूषिताः | ज्वालानरकवह्नीनां यास्ताः कनकरोचिषः || १४ ||

teṣāmabhimatā nāryo bhāvābhāvavibhūṣitāḥ | jvālānarakavahnīnāṃ yāstāḥ kanakarociṣaḥ || 14 ||

अनर्थगहनाश्चार्था व्यर्थानर्थकदर्थनाः | दिशन्तो दुःखसंरम्भमभितः प्रहितापदः || १५ ||

anarthagahanāścārthā vyarthānarthakadarthanāḥ | diśanto duḥkhasaṃrambhamabhitaḥ prahitāpadaḥ || 15 ||

फलसंधीनि कर्माणि नानाचारमयानि च | सुखदुःखावपूर्णानि तानि वक्तुं न शक्नुमः || १६ ||

phalasaṃdhīni karmāṇi nānācāramayāni ca | sukhaduḥkhāvapūrṇāni tāni vaktuṃ na śaknumaḥ || 16 ||

पूर्णां दृष्टिमवष्टभ्य ध्येयत्यागविलासिनीम् | जीवन्मुक्ततया स्वस्थो लोके विहर राघव || १७ ||

pūrṇāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya dhyeyatyāgavilāsinīm | jīvanmuktatayā svastho loke vihara rāghava || 17 ||

अन्तः संत्यक्तसर्वाशो वीतरागो विवासनः | बहिः सर्वसमाचारो लोके विहर राघव || १८ ||

antaḥ saṃtyaktasarvāśo vītarāgo vivāsanaḥ | bahiḥ sarvasamācāro loke vihara rāghava || 18 ||

उदारः पेशलाचारः सर्वाचारानुवृत्तिमान् | अन्तः सर्वपरित्यागी लोके विहर राघव || १९ ||

udāraḥ peśalācāraḥ sarvācārānuvṛttimān | antaḥ sarvaparityāgī loke vihara rāghava || 19 ||

प्रविचार्य दशाः सर्वा यदतुच्छं परं पदम् | तदेव भावेनालम्ब्य लोके विहर राघव || २० ||

pravicārya daśāḥ sarvā yadatucchaṃ paraṃ padam | tadeva bhāvenālambya loke vihara rāghava || 20 ||

अन्तर्नैराश्यमादाय बहिराशोन्मुखेहितः | बहिस्तप्तोऽन्तराशीतो लोके विहर राघव || २१ ||

antarnairāśyamādāya bahirāśonmukhehitaḥ | bahistapto'ntarāśīto loke vihara rāghava || 21 ||

बहिः कृत्रिमसंरम्भो हृदि संरम्भवर्जितः | कर्ता बहिरकर्तान्तर्लोके विहर राघव || २२ ||

bahiḥ kṛtrimasaṃrambho hṛdi saṃrambhavarjitaḥ | kartā bahirakartāntarloke vihara rāghava || 22 ||

ज्ञातवानसि सर्वेषां भावानां सम्यगन्तरम् | यथेच्छसि तथा दृष्ट्या लोके विहर राघव || २३ ||

jñātavānasi sarveṣāṃ bhāvānāṃ samyagantaram | yathecchasi tathā dṛṣṭyā loke vihara rāghava || 23 ||

कृत्रिमोल्लासहर्षस्थः कृत्रिमोद्वेगगर्हणः | कृत्रिमारम्भसंरम्भो लोके विहर राघव || २४ ||

kṛtrimollāsaharṣasthaḥ kṛtrimodvegagarhaṇaḥ | kṛtrimārambhasaṃrambho loke vihara rāghava || 24 ||

त्यक्ताहंकृतिराश्वस्तमतिराकाशशोभनः | अगृहीतकलङ्काङ्को लोके विहर राघव || २५ ||

tyaktāhaṃkṛtirāśvastamatirākāśaśobhanaḥ | agṛhītakalaṅkāṅko loke vihara rāghava || 25 ||

आशापाशशतोन्मुक्तः समः सर्वासु वृत्तिषु| बहिः प्रकृतिकार्यस्थो लोके विहर राघव || २६ ||

āśāpāśaśatonmuktaḥ samaḥ sarvāsu vṛttiṣu| bahiḥ prakṛtikāryastho loke vihara rāghava || 26 ||

न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति देहिनः परमार्थतः| मिथ्येयमिन्द्रजालश्रीः संसारपरिवर्तिनी || २७ ||

na bandho'sti na mokṣo'sti dehinah paramārthatḥ| mithyeyamindrajālaśrīḥ saṃsāraparivartinī || 27 ||

भ्रान्तिमात्रमिदं मोहाज्जगद्राघव दृश्यते| जनितप्रत्ययं स्फारं जलं तीव्रातपे यथा || २८ ||

bhrāntimātramidaṃ mohājjagadrāghava dṛśyate| janitapratyayaṃ sphāraṃ jalaṃ tīvrātape yathā || 28 ||

अबद्धस्यैकरूपस्य सर्वगस्यात्मनः कथम्| बन्धः स्यात्तदभावे तु मोक्षः कस्य विधीयते || २९ ||

abaddhasyaikarūpasya sarvagasyātmanaḥ katham| bandhaḥ syāttadabhāve tu mokṣaḥ kasya vidhīyate || 29 ||

अतत्त्वज्ञानजातेयं संसारभ्रान्तिरातता| तत्त्वज्ञानात्क्षयं याति रज्ज्वामिव भुजङ्गधीः || ३० ||

atattvajñānajāteyaṃ saṃsārabhrāntirātatā| tattvajñānātkṣayaṃ yāti rajjvāmiva bhujaṅgadhīḥ || 30 ||

ज्ञातवानसि तत्त्वं स्वमेकया सूक्ष्मया धिया | जातोऽसि निरहंकारो व्योमवत्तिष्ठ निर्मलः || ३१ ||

jñātavānasi tattvaṃ svamekayā sūkṣmayā dhiyā | jāto'si nirahaṃkāro vyomavattitṣṭha nirmalaḥ || 31 ||

ज्ञोऽसि त्वित्थं तदखिलाः सुहृद्बान्धववासनाः | संत्यजासत्स्वभावस्य का नाम किल भावना || ३२ ||

jño'si tvitthaṃ tadakhilāḥ suhṛdbāndhavavāsanāḥ | saṃtyajāsatsvabhāvasya kā nāma kila bhāvanā || 32 ||

अपि चेत्थं तदन्यस्त्वं सत्त्ववाननुमीयसे | इदं प्रथमतः प्राप्तं परमादपि कारणात् || ३३ ||

api cetthaṃ tadanyastvaṃ sattvavānanumīyase | idaṃ prathamataḥ prāptaṃ paramādapi kāraṇāt || 33 ||

भोगबन्धुजगद्भावैः कर्मभिश्च शुभाशुभैः | आत्मनो नास्ति संबन्धः किमेताननुशोचसि || ३४ ||

bhogabandhujagadbhāvaiḥ karmabhiśca śubhāśubhaiḥ | ātmano nāsti saṃbandhaḥ kimetānanuśocasi || 34 ||

आत्मतत्त्वेकसारोऽहमिति जातधियो भयैः | न ते रामास्ति संबन्धः किं बिभेषि जगद्भ्रमात् || ३५ ||

ātmatattvekasāro'hamiti jātadhiyo bhayaiḥ | na te rāmāsti saṃbandhaḥ kiṃ bibheṣi jagadbhramāt || 35 ||

अजातस्य सतो बन्धोर्बन्धुदुःखसुखभ्रमैः | कस्ते राघव संबन्धो यदेताननुशोचसि || ३६ ||

ajātasya satobandhorbandhuduḥkhasukhabhramaiḥ | kaste rāghava saṃbandho yadetānanuśocasi || 36 ||

त्वं चेद्बभूविथ पुरा तथेदानीं भविष्यसि | अद्य चेह स्थितोऽसीति ज्ञातवानसि निश्चयम् || ३७ ||

tvaṃ cedbabhūvitha purā tathedānīṃ bhaviṣyasi | adya ceha sthito'sīti jñātavānasi niścayam || 37 ||

तदानन्तरगानन्यान्प्राणादीन्निकटस्थितान् | बन्धूनतीतान्सुबहून्कस्मात्त्वं नानुशोचसि || ३८ ||

tadānantaragānanyānprāṇādīnnikaṭasthitān | bandhūnatītānsubahūnkasmāttvaṃ nānuśocasi || 38 ||

पूर्वमन्यस्तथेदानीं बभूविथ भविष्यसि | यदि राम तथापि त्वं सद्रूपं किं विमुह्यसि || ३९ ||

pūrvamanyastathedānīṃ babhūvitha bhaviṣyasi | yadi rāma tathāpi tvaṃ sadrūpaṃ kiṃ vimuhyasi || 39 ||

पुरा भूत्वाद्य भूत्वा च भूयश्चेन्न भविष्यसि | तथापि क्षीणसंसारः किमर्थमनुशोचसि || ४० ||

purā bhūtvādya bhūtvā ca bhūyaścennabhaviṣyasi | tathāpi kṣīṇasaṃsāraḥ kimarthamanuśocasi || 40 ||

तस्मान्न दुःखिता युक्ता प्राकृते जागते क्रमे| तथैव मुदिता युक्ता युक्तं कार्यानुवर्तनम् || ४१ ||

tasmānna duḥkhitā yuktā prākṛte jāgate krame| tathaiva muditā yuktā yuktaṃ kāryānuvartanam || 41 ||

मा गच्छ दुःखितां राम सुखितामपि मा व्रज| समतामेहि सर्वत्र परमात्मा हि सर्वगः || ४२ ||

mā gaccha duḥkhitāṃ rāma sukhitāmapi mā vraja| samatāmehi sarvatra paramātmā hi sarvagaḥ || 42 ||

अनन्तः सत्स्वरूपस्त्वं खमिवातिततान्तरम्| प्रकाशो नित्यशुद्धस्त्वं ज्वालानामिव कोटरम् || ४३ ||

anantaḥ satsvarūpastvaṃ khamivātitatāntaram| prakāśo nityaśuddhastvaṃ jvālānāmiva koṭaram || 43 ||

जागतानां पदार्थानामदृष्टात्मतनुस्तनुः| हृत्स्थोऽसि हारमुक्तानामेकस्तन्तुरिवाततः || ४४ ||

jāgatānāṃ padārthānāmadṛṣṭātmatanustanuḥ| hṛtstho'si hāramuktānāmekastanturivātataḥ || 44 ||

संसारस्थितिरेवेयं यद्भूत्वा भूयते पुनः| अज्ञेनैव न तज्ज्ञेन ज्ञोऽसि राम सुखी भव || ४५ ||

saṃsārasthitireveyaṃ yadbhūtvā bhūyate punaḥ| ajñenaiva na tajjñena jño'si rāma sukhī bhava || 45 ||

स्वरूपमिदमस्यास्तु संसृतेः सतताधिमत् | अज्ञानात्स्फारतामेति ज्ञातवानसि सन्मते || ४६ ||

svarūpamidamasyaastu saṃsṛteḥ satatādhimat | ajñānātsphāratāmeti jñātavānasi sanmate || 46 ||

रूपं किमन्यद्भवतु भ्रममात्रादृते भ्रमे | स्वप्नमात्रादृते स्वप्ने भवत्यन्यो हि कः क्रमः || ४७ ||

rūpaṃ kimanyadbhavatu bhramamātrādṛte bhrame | svapnamātrādṛte svapne bhavatyanyo hi kaḥ kramaḥ || 47 ||

सर्वशक्तेरियं शक्तिर्भ्रममात्रमयं तथा | राम दृश्यत एवेदमाभानमतिभास्वरम् || ४८ ||

sarvaśakteriyaṃ śaktirbhramamātramayaṃ tathā | rāma dṛśyata evedamābhānamatibhāsvaraṃ || 48 ||

सुबन्धुः कस्यचित्कः स्यादिह नो कश्चिदप्यरिः | सदा सर्वे च सर्वस्य सर्वं सर्वेश्वरेच्छया || ४९ ||

subandhuḥ kasyacitkaḥ syādih na kaścidapyariḥ | sadā sarve ca sarvasya sarvaṃ sarveśvarecchayā || 49 ||

आलूनशीर्णमखिलमिदमन्योन्यसंश्रितम् | अनारतं याति जगत्तरङ्गौघ इवाम्भसः || ५० ||

ālūnaśīrṇamakhilamidamanyonyasaṃśritam | anārataṃ yāti jagattaraṅgaugha ivāmbhasaḥ || 50 ||

अध ऊर्ध्वत्वमायाति यात्यूर्ध्वत्वमधस्तथा | संसारस्य चलस्यास्य चक्रनेमिरिवाभितः || ५१ ||

adha ūrdhvatvamāyāti yātyūrdhvatvamadhastathā | saṃsārasya calasyāsya cakranemirivābhitaḥ || 51 ||

स्वर्गस्था नरकं यान्ति नारकाश्च त्रिविष्टपम् | योनेर्योन्यन्तरं यान्ति द्वीपाद्द्वीपान्तरं जनाः || ५२ ||

svargasthā narakaṃ yānti nārakāśca triviṣṭapam | yoneryonyantaraṃ yānti dvīpāddvīpāntaraṃ janāḥ || 52 ||

धीराः कार्पण्यमायान्ति कृपणा यान्ति धीरताम् | परिस्फुरन्ति भूतानि पातोत्पातशतभ्रमैः || ५३ ||

dhīrāḥ kārpaṇyamāyānti kṛpaṇā yānti dhīratām | parisfuranti bhūtāni pātotpātaśatabhramaiḥ || 53 ||

एकरूपस्थिरं चक्रं स्वच्छं संतापवर्जितम् | नेह संप्राप्यते किंचिदग्नौ हिमकणो यथा || ५४ ||

ekarūpasthiraṃ cakraṃ svacchaṃ saṃtāpavarjitam | neha saṃprāpyate kiṃcidagnau himakaṇo yathā || 54 ||

ये ये नाम महाभागा बहवो बान्धवास्तथा | विनष्टा एव दृश्यन्ते ते ते कतिपयैर्दिनैः || ५५ ||

ye ye nāma mahābhāgā bahavo bāndhavāstathā | vinaṣṭā eva dṛśyante te te katipayairdinaiḥ || 55 ||

परतात्मीयतान्यत्वत्वत्वमत्त्वादिभावना | नेह सत्या महाबाहो द्विचन्द्रादिदृशो यथा || ५६ ||

paratātmīyatānyatvatvatvamattvādibhāvanā | neha satyā mahābāho dvicandrādidṛśo yathā || 56 ||

अयं बन्धुः परश्चायमयं चाहमयं भवान् | इति मिथ्यादृशो राम विगलन्तु तवाधुना || ५७ ||

ayaṃ bandhuḥ paraścāyamayaṃ cāhamayaṃ bhavān | iti mithyādṛśo rāma vigalantu tavādhunā || 57 ||

क्रीडार्थं व्यवहारस्थ एताभिर्हतदृष्टिभिः | आमूलमन्तश्छिन्नाभिर्बहिर्विहर हेलया || ५८ ||

krīḍārthaṃ vyavahārastha etābhirhatadṛṣṭibhiḥ | āmūlamantaśchinnābhirbahirvihara helayā || 58 ||

संसारसरणावस्यां तथा विहर सुव्रत | न यथैव श्रमश्रान्तो वासनाभारवानिव || ५९ ||

saṃsārasaraṇāvasyāṃ tathā vihara suvrata | na yathaiva śramśrānto vāsanābhāravāniva || 59 ||

यथा यथैषा कार्याणि वासनाक्षयकारिणी | विचारणा तवोदेति संशाम्यन्ति तथा तथा || ६० ||

yathā yathaiṣā kāryāṇi vāsanākṣayakāriṇī | vicāraṇā tavodeti saṃśāmyanti tathā tathā || 60 ||

अयं बन्धुरयं नेति गणना लघुचेतसाम् उदारचरितानां तु विगतावरणैव धीः || ६१ ||

ayaṃ bandhurayaṃ neti gaṇanā laghucetasām udāracaritānāṃ tu vigatāvaraṇaiva dhīḥ || 61 ||

नास्तमेति न चोदेति यश्चिदाकाशवन्महान् सर्वं संपश्यति स्वस्थः स्वस्थो भूमितलं यथा || ६३ ||

nāstameti na codeti yaścidākāśavanmahān sarvaṃ saṃpaśyati svasthaḥ svastho bhūmitalaṃ yathā || 63 ||

सर्वा एव हि ते भूतजातयो राम बन्धवः अत्यन्तासंयुता एतास्तव राम न काश्चन || ६४ ||

sarvā eva hi te bhūtajātayo rāma bandhavaḥ atyantāsaṃyutā etāstava rāma na kāścana || 64 ||

न तदस्ति न यत्राहं न तदस्ति न यन्मम इति निर्णीय धीराणां विगतावरणैव धीः || ६५ ||

na tadasti na yatrāhaṃ na tadasti na yanmama iti nirṇīya dhīrāṇāṃ vigatāvaraṇaiva dhīḥ || 65 ||

विविधजन्मशताहितसंभ्रमे जगति बन्धुरबन्धुरितीक्षणम्भ्रमदशैव विवल्गति वस्तुतस्त्रिभुवनं चिरबन्धुरबन्ध्वपि || ६६ ||

vividhajanmaśatāhitasaṃbhrame jagati bandhurabandhuritīkṣaṇambhramadaśaiva vivalgati vastutastribhuvanaṃ cirabandhurabandhvapi || 66 ||