Sthiti स्थिति

श्रीवसिष्ठ उवाच | जयन्ति ते महाशूराः साधवो यैर्विनिर्जितम् | अविद्यामेदुरोल्लासैः स्वमनो विषयोन्मुखम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | jayanti te mahāśūrāḥ sādhavo yairvinirjitam | avidyāmedurollāsaiḥ svamano viṣayonmukham || 1 ||

संसारस्यास्य दुःखस्य सर्वोपद्रवदायिनः | उपाय एक एवास्ति मनसः स्वस्य निग्रहः || २ ||

saṃsārasyāsya duḥkhasya sarvopadravadāyinaḥ | upāya eka evāsti manasaḥ svasya nigrahaḥ || 2 ||

श्रूयतां ज्ञानसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् | भोगेच्छामात्रको बन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते || ३ ||

śrūyatāṃ jñānasarvasvaṃ śrutvā caivāvadhāryatām | bhogecchāmātrako bandhaḥstattāgo mokṣa ucyate || 3 ||

किमन्यैः शास्त्रसंदर्भैः क्रियतामिदमेव तु | यद्यत्स्वाद्विह तत्सर्वं दृश्यतां विषवह्निवत् || ४ ||

kimanyaiḥ śāstrasaṃdarbhaiḥ kriyatāmidameva tu | yadyatsvādviha tatsarvaṃ dṛśyatāṃ viṣavahṇivat || 4 ||

विषमा विषयाभोगाः प्रविचार्य पुनःपुनः | उपरिष्टात्परित्यज्य सेव्यमानाः सुखावहाः || ५ ||

viṣamā viṣayābhogāḥ pravicārya punaḥpunaḥ | upariṣṭātparityajya sevyamānāḥ sukhāvahāḥ || 5 ||

दोषान्प्रसवति स्फारान्वासनावलिता मतिः | कीर्णकण्टकबीजा भूः कण्टकप्रसरं यथा || ६ ||

doṣānprasavati sphārānvāsanāvalitā matiḥ | kīrṇakaṇṭakabījā bhūḥ kaṇṭakaprasaraṃ yathā || 6 ||

अलग्नवासनाजाला मतिः प्रसरवर्जिता | अदृष्टरागद्वेषा या शममेति शनैः परम् || ७ ||

alagnavāsanājālā matiḥ prasaravarjitā | adṛṣṭarāgadvēṣā yā śamameti śanaiḥ param || 7 ||

शुभाशुभानसद्ग्लानीन्प्रसूते सुगुणान्सदा | फलदानङ्कुरान्काले श्रेष्ठबीजवतीव भूः || ८ ||

śubhāśubhānasadglānīnprasūte sugūṇānsadā | phaladānaṅkurānkāle śreṣṭhabījavatīva bhūḥ || 8 ||

शुभभावानुसंधानातप्रसन्ने मनसि स्थिते | शनैः शनैः प्रशान्ते च मिथ्याज्ञानघनाम्बुदे || ९ ||

śubhabhāvānusandhānātaprasanne manasi sthitē | śanaiḥ śanaiḥ praśānte ca mithyājñānaghanāmbudē || 9 ||

वृद्धिं याते च सौजन्ये यक्षे शुक्ल इवोडुपे | विवेके प्रसृते पुण्ये नभसीवार्कतेजसि || १० ||

vṛddhiṃ yāte ca saujanye yakṣe śukla ivōḍupē | viveke prasṛte puṇyē nabhasīvārkatejasi || 10 ||

धृतावन्तर्विवृद्धायां मुक्तायामिव कीचके | स्थितावन्तः कृतार्थायां मधाविव निशाकरे || ११ ||

dhṛtāvantarvivṛddhāyāṃ muktāyāmiva kīcake | sthitāvantaḥ kṛtārthāyāṃ madhāviva niśākare || 11 ||

फलिते शीतलच्छाये सत्सङ्गसफलद्रुमे | स्रवत्यानन्दसुरस समाधिसरलद्रुमे || १२ ||

phalite śītalacchāye satsaṅgasaphaladrumē | sravatyānandasurasa samādhisaraladrumē || 12 ||

मनो भवति निर्द्वन्द्वं निष्कामं निरुपद्रवम् | प्रशान्तचापलानर्थशोकमोहभयामयम् || १३ ||

mano bhavati nirdvandvaṃ niṣkāmaṃ nirupadravam | praśāntacāpalānarthaśokamohabhayāmāyam || 13 ||

क्षीणशास्त्रार्थसंदेहं विगताशेषकौतुकम् | निरस्तकल्पनाजालं मोहमुक्तमलेपकम् || १४ ||

kṣīṇaśāstrārthasaṃdehaṃ vigatāśeṣakautukam | nirastakalpanājālaṃ mohamuktamalepakam || 14 ||

निरीहं निरुपाक्रोशं निरपेक्षं निराधिकम् | संशान्तशोकनीहारमसक्तं ग्रन्थिवर्जितम् || १५ ||

nirīhaṃ nirupākrośaṃ nirapekṣaṃ nirādhikam | saṃśāntaśokanīhāramasaktaṃ granthivarjitam || 15 ||

संदेहोग्रसुतं साग्रं सतृष्णादारपञ्जरम् | नाशयित्वा स्वमात्मानं साधयत्यर्थमैश्वरम् || १६ ||

sandehograsutaṃ sāgraṃ satṛṣṇādārapañjaram | nāśayitvā svamātmānaṃ sādhayatyarthamaiśvaram || 16 ||

आत्मपीवरताहेतून्विकल्पांश्चायमुज्झति | संस्मृत्य प्रभुतामेषु जहाति तृणवत्तनुम् || १७ ||

ātmapīvaratāhetūnvikalpāṃścāyamujjhati | saṃsmṛtya prabhutāmeṣu jahāti tṛṇavattanum || 17 ||

मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महोदयः | ज्ञमनो नाशमभ्येति मनोऽज्ञस्य विवर्धते || १८ ||

manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayah | jñamano nāśamabhyeti mano'jñasya vivardhate || 18 ||

मनोमात्रं जगच्चक्रं मनः पर्वतमण्डलम् | मनो व्योम मनो देवो मनो मित्रं मनो रिपुः || १९ ||

manomātraṃ jagaccakraṃ manaḥ parvatamaṇḍalam | mano vyoma mano devo mano mitraṃ mano ripuḥ || 19 ||

विकल्पकलुषा या स्याच्चित्तत्त्वस्यात्मविस्मृतिः | मन इत्युच्यते सेयं वासना भवभागिनी || २० ||

vikalpakaluṣā yā syāccittatattvasyātmavismṛtiḥ | mana ityucyate seyaṃ vāsanā bhavabhāginī || 20 ||

चेत्यानुपातकलितचिन्मात्रे तिष्ठताभिधम् | मनाग्विवकल्पकलुषं चित्तत्त्वं जीव उच्यते || २१ ||

cetyānupātakalitacinmātre tiṣṭhatābhidham | manāgvivakalpakaluṣaṃ cittattvaṃ jīva ucyate || 21 ||

चेत्यप्रपतितं रूढसंज्ञमज्ञत्वमागतम् | तदेवाधिकनिःसारं कल्प्यतेऽन्तर्मनस्तया || २२ ||

cetyaprapatitaṃ rūḍhasaṃjñamajñatvamāgatam | tadevādhikanisāraṃ kalpyate'ntarmanastayā || 22 ||

नात्मा संसारिपुरुषो न शरीरं न शोणितम् | जडं सर्वं शरीरादि देही स्ववदलेपकः || २३ ||

nātmā saṃsāripuruṣo na śarīraṃ na śoṇitam | jaḍaṃ sarvaṃ śarīrādi dehī svavadalepakaḥ || 23 ||

शरीरे कणशः कृत्ते नास्त्यन्यद्रुधिरादिकात् | निर्भिन्ने कदलीस्तम्भे नास्त्यन्यत्पल्लवादृते || २४ ||

śarīre kaṇaśaḥ kṛtte nāstyanyadrudhirādikāt | nirbhinne kadalīstambhe nāstyanyatpallavādṛte || 24 ||

मनो जीवो नरं विद्धि तदेवाकारमागतम् | आत्मनात्मानमादत्ते स्वविकल्पात्मकल्पितम् || २५ ||

mano jīvo naraṃ viddhi tadevākāramāgatam | ātmanātmānamādatte svavikalpātmakalpitam || 25 ||

स्वविकल्पान्नरस्तत्र प्रसार्य रचयत्यलम् | जालमात्मनिबन्धाय कोशकारकृमिर्यथा || २६ ||

svavikalpānnarastatra prasārya racayaty alam | jālamātmanibandhāya kośakārakṛmiryathā || 26 ||

इमं देहभ्रमं त्यक्त्वा देशकालान्तरे पुनः | शरीरत्वमथादत्ते पल्लवत्वमिवाङ्कुरः || २७ ||

imaṃ dehabhramaṃ tyaktvā deśakālāntare punaḥ | śarīratvamathādatte pallavatvamivāṅkuraḥ || 27 ||

यादृग्वासनमेतत्स्यात्तमनस्तादृक्प्रजायते | जातं स्वपिति यच्चित्तं तत्स्वप्ने निशि तिष्ठति || २८ ||

yādṛgvāsanametatsyāttamanastādṛkprajāyate | jātaṃ svapiti yaccittaṃ tatsvapne niśi tiṣṭhati || 28 ||

अम्लं मधुरसासिक्तं मधुरं मधुरञ्जितम् | बीजं प्रतिविषाकल्कसिक्तं च कटु जायते || २९ ||

amlaṃ madhurasāsiktaṃ madhuraṃ madhurañjitam | bījaṃ prativiṣākalpasiktaṃ ca kaṭu jāyate || 29 ||

शुभवासनया चेतो महत्या जायते महत् | भवतीन्द्रमनोराज्य इन्द्रता स्वप्नभाङ्गरः || ३० ||

śubhavāsanayā cetomahatyā jāyate mahat | bhavatīndramanorājya indratā svapnabhāṅgaraḥ || 30 ||

क्षुद्रवासनया चेतःक्षुद्रतामपि पेलवाम् | पिशाचविभ्रमात्स्वप्ने पिशाचान्निशि पश्यति || ३१ ||

kṣudravāsanayā cetaḥkṣudratāmapi pelavām | piśācavibhramātsvapne piśācānniśi paśyati || 31 ||

सरसि स्फारनैर्मल्ये कालुष्यं याति न स्थितिम् | तथैव स्फारकालुष्ये प्रसादो याति न स्थितिम् || ३२ ||

sarasi sphāranairmalye kāluṣyaṃ yāti na sthitim | tathaiva sphārakāluṣye prasādo yāti na sthitim || 32 ||

मनसि स्फारकालुष्ये तद्रूपं जायते फलम् | तथैव स्फारनैर्मल्ये तद्रूपं जायते फलम् || ३३ ||

manasi sphārakāluṣye tadrūpaṃ jāyate phalam | tathaiva sphāranairmalye tadrūpaṃ jāyate phalam || 33 ||

त्यजत्युदारां न गतिं क्षीणोऽप्यनिशमुत्तमः | उद्योगवानविरतं पूरणाशामिवोडुपः || ३४ ||

tyajatyudārāṃ na gatiṃ kṣīṇo'pyaniśamuttamaḥ | udyogavānaviratam pūraṇāśāmivouḍupaḥ || 34 ||

नेह बन्धो न मोक्षोऽस्ति नाबन्धोऽस्ति न बन्धता | मिथ्योत्थितैव मायेयमिन्द्रजाललता यथा || ३५ ||

neha bandho na mokṣo'sti nābandho'sti na bandhatā | mithyotthitaiva māyeyamindrajālalatā yathā || 35 ||

गन्धर्वनगराकारा मृगतृष्णा इवोत्थिता | द्विचन्द्रविभ्रमाभासा द्वैतैकत्वविवर्जिता || ३६ ||

gandharvanagarākārā mṛgatṛṣṇā ivottithā | dvicandravibhramābhāsā dvaitaikatvavivarjitā || 36 ||

सर्वैव ब्रह्मसत्तेयमित्येषा परमार्थता | परिस्फुरति निःसारः संसारोऽयमसन्मयः || ३७ ||

sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā | parisphurati niḥsāraḥ saṃsāro'yamasanmayaḥ || 37 ||

नानन्तोऽहं वराकोऽहमिति दुर्निश्चयोदितः | अनन्तोऽस्मीश्वरोऽस्मीति निश्चयेन विलीयते || ३८ ||

nānantohaṃ varāko'hamiti durniścayoditaḥ | ananto'smīśvaro'smīti niścayena vilīyate || 38 ||

सर्वगे स्वात्मनि स्वच्छे एषोऽहमिति भावना | एतत्तद्बन्धनं लोके स्वविकल्पोपकल्पितम् || ३९ ||

sarvage svātmani svacche eṣo'hamiti bhāvanā | etattadbandhanaṃ loke svavikalpopakalpitam || 39 ||

बन्धमोक्षदशाहीना द्वित्वैकत्वविवर्जिता | सर्वैव ब्रह्मसत्तेयमित्येषा परमार्थता || ४० ||

bandhamokṣadaśāhīnā dvitvaikatvavivarjitā | sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā || 40 ||

नैर्मल्यप्राप्तमरणमसक्तं सर्वदृष्टिषु| अमनस्त्वमिहापन्नं ब्रह्म पश्यति नान्यथा || ४१ ||

nairmalyaprāptamarṇamasaktaṃ sarvadṛṣṭiṣu| amanastvamihāpannaṃ brahma paśyati nānyathā || 41 ||

मनो निर्मलतां यातं शुभसंतानवारिभिः| ब्राह्मीं दृष्टिमुपादत्ते रागं शुक्लपटो यथा || ४२ ||

mano nirmalatāṃ yātaṃ śubhasaṃtānavāribhiḥ| brāhmīṃ dṛṣṭimupādatte rāgaṃ śuklapato yathā || 42 ||

सर्वमेव ममात्मेति सर्वभावनयानघ| हेयादेयबले क्षीणे बन्धमोक्षो विमुच्यताम् || ४३ ||

sarvameva mamātmeti sarvabhāvanayānagha| heyādeyabale kṣīṇe bandhamokṣo vimucyatām || 43 ||

शुद्धस्य मनसः कायशास्त्रवैराग्यबुद्धिभिः| अभिजातोपलस्येव जगत्तस्येति विद्युतिः || ४४ ||

śuddhasya manasaḥ kāyaśāstravairāgyabuddhibhiḥ| abhijātopalasyeva jagattasyeti vidyutiḥ || 44 ||

पदार्थेनैकतामेत्य मनसो नैकतानता| असत्यज्ञानदृष्टिं तां विद्धि क्षणविनाशिनीम् || ४५ ||

padārtheneikatāmetya manaso naikatānatā| asatyajñānadṛṣṭiṃ tāṃ viddhi kṣaṇavināśinīm || 45 ||

सबाह्याभ्यन्तरं त्यक्त्वा सर्वां दृश्यदृशं यदा| मनस्तिष्ठति तल्लीनं संप्राप्तं तत्पदं तदा || ४६ ||

sabāhyābhyantaraṃ tyaktvā sarvāṃ dṛśyadṛśaṃ yadā| manastiṣṭhati tallīnaṃ saṃprāptaṃ tatpadaṃ tadā || 46 ||

दृश्यदृष्टिः स्फुटा येयं सा ह्यवश्यमसन्मयी| तन्मयत्वं च मनसः स्वरूपं विद्धि नेतरत् || ४७ ||

dṛśyadṛṣṭiḥ sphuṭā yeyaṃ sā hyavaśyamasanmayī| tanmayatvaṃ ca manasaḥ svarūpaṃ viddhi netarat || 47 ||

आद्यन्तयोर्विनाशित्वान्मध्येऽपि तदसन्मयम्| अज्ञातमनसस्तेन दुःखिता हस्तसंस्थिता || ४८ ||

ādyantayorvināśitvānmadhye'pi tadasanmayam| ajñātamanasastena duḥkhitā hastasaṃsthitā || 48 ||

आत्मैवेदं जगदिति विना भावेन दुःखदा| दृश्यश्रीरन्यथा त्वेषा भोगमोक्षप्रदायिनी || ४९ ||

ātmaivedaṃ jagaditi vinā bhāvena duḥkhadā| dṛśyaśrīranyathā tveṣā bhogamokṣapradāyinī || 49 ||

जलमन्यत्तरङ्गोऽन्य इति नानातयाऽज्ञता| जलमेव तरङ्गोऽयमित्येकत्वात्किल ज्ञता || ५० ||

jalamanyattaraṅgo'nya iti nānātayā'jñatā| jalameva taraṅgo'yamityekatvātkila jñatā || 50 ||

दुःखमायात्यसदिति हेयोपादेयरूपि यत् | तदभावेन तु ज्ञानादानन्त्यमवशिष्यते || ५१ ||

duḥkhamāyātyasaditi heyopādeyarūpi yat | tadabhāvena tu jñānādānantyamavaśiṣyate || 51 ||

संकल्पकल्पितत्वाच्च मनोरूपमसन्मयम् | असन्मयविनाशे तु कः शोको वद राघव || ५२ ||

saṃkalpakalpitavācca manorūpamasanmayam | asanmayavināśetu kaḥ śoko vada rāghava || 52 ||

अवत्सलो यथा बन्धुररागद्वेषया धिया | दृश्यते पश्य तद्वत्त्वं तत्त्वं पञ्जरमात्मनः || ५३ ||

avatsalo yathā bandhurarāgadveṣayā dhiyā | dṛśyate paśya tadvattvaṃ tattvaṃ pañjaramātmanaḥ || 53 ||

अवत्सलाद्यथा बन्धोः सुखदुःखैर्न लिप्यते | तत्त्वेन संपरिज्ञानात्तथा तत्त्वचयात्मनः || ५४ ||

avatsalādyathā bandhoḥ sukhaduḥkhairna lipyate | tattvena saṃparijñānāttathā tattvacayātmanaḥ || 54 ||

तदनादि शिवं ज्ञानं यन्मध्यं द्रष्टृदृश्ययोः | तस्मिन्सत्ये मनः शान्तं पांसुर्वायुक्षये यथा || ५५ ||

tadanādi śivaṃ jñānaṃ yanmadhyaṃ draṣṭṛdṛśyayoḥ | tasmin satye manaḥ śāntaṃ pāṃsurvāyukṣaye yathā || 55 ||

उपशान्ते मनोवायौ देहपांसुः प्रशाम्यति | पुनः संसारनगरे न नीहारः प्रवर्तते || ५६ ||

upaśānte manovāyau dehapāṃsuḥ praśāmyati | punaḥ saṃsāranagare na nīhāraḥ pravartate || 56 ||

वासनाप्रावृषि क्षीणे संस्थितौ राममागते | जाड्ये जनितहृत्कम्पे पङ्के शोषमुपागते || ५७ ||

vāsanāprāvṛṣi kṣīṇe saṃsthitau rāmamāgate | jāḍye janitahṛtkampe paṅke śoṣamupāgate || 57 ||

शुष्के तृष्णावटे शान्ते मन्दे हृदयकानने | क्षीणेष्वक्षकदम्बेषु मिथ्याज्ञानघने क्षते || ५८ ||

śuṣke tṛṣṇāvaṭe śānte mandē hṛdayakānanē | kṣīṇēṣvakṣakadambēṣu mithyājñānaghane kṣatē || 58 ||

क्षीयते मोहमिहिका प्रभात इव शर्वरी | क्वापि गच्छति तज्जाड्यं विषं मन्त्रहतं यथा || ५९ ||

kṣīyatē mōhamihikā prabhāta iva śarvarī | kvāpi gacchati tajjāḍyaṃ viṣaṃ mantrahataṃ yathā || 59 ||

देहाद्रौ न भयक्षुद्राः सरितः प्रसरन्त्यलम् | नोल्लसन्ति लसत्पक्षाः संकल्पोग्रकलापिनः || ६० ||

dēhādrau na bhayakṣudrāḥ saritaḥ prasarantyalam | nōllasanti lasatpakṣāḥ saṃkalpōgrakalāpiṇaḥ || 60 ||

परां निर्मलतामेति संविदाकाशगोचरः | राजतेऽतितरामच्छो जीवादित्यो महोदयः || ६१ ||

parāṃ nirmalatāmeti saṃvidākāśagocaraḥ | rājate'titaraṃaccho jīvādityo mahodayaḥ || 61 ||

घनमोहभरोन्मुक्ता विविक्तत्वं परं गताः | समये ह्यतिशोभन्ते धौता आशा महादिशः || ६२ ||

ghanamohabharonmuktā viviktatvaṃ paraṃ gatāḥ | samaye hyatiśobhante dhautā āśā mahādiśaḥ || 62 ||

भृशमाभाति विमला मुदिताकाशमञ्जरी | शीतलीकृतदिक्वक्रा शरद्व्योम्नीव चन्द्रिका || ६३ ||

bhṛśamābhāti vimalā muditākāśamañjarī | śītalīkṛtadikvakrā śaradvyomnīva candrikā || 63 ||

सर्वसंपत्प्रकाशेन परमानन्ददायिना | भृशं सफलतामेति सुविविक्ता विवेकभूः || ६४ ||

sarvasaṃpatprakāśena paramānandadāyinā | bhṛśaṃ saphalatāmeti suviviktā vivekabhūḥ || 64 ||

सपर्वतवनाभोगं परमालोकसुन्दरम् | अच्छाच्छं शीतलच्छायं जायते भुवनान्तरम् || ६५ ||

saparvatavanābhogaṃ paramālokasundaram | acchācchaṃ śītalacchāyaṃ jāyate bhuvanāntaram || 65 ||

विस्तारितं सुसुमतां स्फारितं स्फटिकाकृतिम् | उपैति हृत्सरः स्वच्छं नीरजोम्बुजकोशकम् || ६६ ||

vistāritaṃ susumatāṃ sphāritaṃ sphaṭikākṛtim | upaiti hṛtsaraḥ svacchaṃ nīrajoṃbujakośakam || 66 ||

हृत्पद्मकोशान्मलिनः स्वाहंकारमधुव्रतः | अपुनर्दर्शनायैव चञ्चलः क्वापि गच्छति || ६७ ||

hṛtpadmakośānmali naḥ svāhaṃkāramadhuvrataḥ | apunardarśanāyaiva cañcalaḥ kvāpi gacchati || 67 ||

भवत्यपगताक्षेपः सर्वगः सर्वनायकः | निर्वासनः शान्तमनाः स्वदेहनगरेश्वरः || ६८ ||

bhavatyapagatākṣepaḥ sarvagaḥ sarvanāyakaḥ | nirvāsanaḥ śāntamanāḥ svadehanagareśvaraḥ || 68 ||

विचारणासमधिगतात्मदीपको मनस्यलं परिगलितेव धीरधीः | विलोकयन्क्षयभवनीरसा गतीर्गतज्वरो विलसति देहपत्तने || ६९ ||

vicāraṇāsamadhigatātmadīpako manasyalaṃ parigaliteva dhīradhīḥ | vilokayan kṣayabhavanīrasā gatīr gatajvaro vilasati dehapattanē || 69 ||