Sthiti स्थिति

श्रीवसिष्ठ उवाच | सर्वातिशयसाफल्यात्सर्वं सर्वत्र सर्वदा | संभवत्येव तस्मात्त्वं शुभोद्योगं न संत्यज || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvātiśayasāphalyātsarvaṃ sarvatra sarvadā | saṃbhavatyeva tasmāttvaṃ śubhodyogaṃ na saṃtyaja || 1 ||

मित्रस्वजनबन्धूनां नन्दिनानन्ददायिना | सरसीशानमासाद्य मृत्युरप्युपनिर्जितः || २ ||

mitrasvajanabandhūnāṃ nandinānandadāyinā | sarasīśānamāsādya mṛtyurapyupanirjitaḥ || 2 ||

सर्वोत्कर्षेण संपन्ना देवा अपि विमर्दिताः | दानवैर्दानवार्थाढ्यैर्गजैः पद्माकरा इव || ३ ||

sarvotkarṣeṇa saṃpannā devā api vimarditāḥ | dānavairdānavārthāḍhyairgajaiḥ padmākarā iva || 3 ||

मरुत्तनृपतेर्यज्ञे संवर्तेन महर्षिणा | ब्रह्मणेवापरः सर्गो भावितः ससुरासुरः || ४ ||

maruttanṛpateryajñe saṃvartena maharṣiṇā | brahmaṇevāparaḥ sargo bhāvitaḥ sasurāsuraḥ || 4 ||

महातिशययुक्तेन विश्वामित्रेण विप्रता | भूयोभूयः प्रयुक्तेन दुष्प्रापा तपसार्जिता || ५ ||

mahātiśayayuktena viśvāmitreṇa vipratā | bhūyobhūyaḥ prayuktena duṣprāpā tapasārjitā || 5 ||

पिष्टसेकाम्बु दुष्प्रापं रसायनवदश्नता | दुर्भगेनेदृशेनाप्तः क्षीरोद उपमन्युना || ६ ||

piṣṭasekāmbu duṣprāpaṃ rasāyanavadaśnatā | durbhagenedṛśenāptaḥ kṣīroda upamanyunā || 6 ||

त्रैलोक्यमल्लांस्तृणवदश्नन्विष्ण्वलजादिकान् | भक्त्यातिशयदार्ढ्येन कालः श्वेतेन कालितः || ७ ||

trailokyamallāṃstṛṇavadaśnanviṣṇvalajādikān | bhaktyātiśayadārḍhyena kālaḥ śvetena kālitaḥ || 7 ||

प्रणयेन यमं जित्वा कृत्वा वचनसंगमम् | परलोकादुपानीतः सावित्र्या सत्यवान्पतिः || ८ ||

praṇayena yamaṃ jitvā kṛtvā vacanasaṅgamam | paralokādupānītaḥ sāvitryā satyavānpātiḥ || 8 ||

न सोऽस्त्यतिशयो लोके यस्यास्ति न फलं स्फुटम् | भवितव्यं विचार्यान्तः सर्वातिशयशालिना || ९ ||

na so'styatiśayo loke yasyāsti na phalaṃ sphuṭam | bhavitavyaṃ vicāryāntaḥ sarvātiśayaśālinā || 9 ||

आत्मज्ञानमशेषाणां सुखदुःखदशादृशाम् | मूलकाषकरं तस्माद्भाव्यं तत्रातिशायिना || १० ||

ātmajñānam aśeṣāṇāṃ sukhaduḥkhadaśādṛśām | mūlakāṣakaraṃ tasmād bhāvyaṃ tatrātiśāyinā || 10 ||

नाशायापद्गतार्थिन्या दृष्ट्या दृश्यादिदृष्टयः | दुःखादृते निराबाधं सुखं किं चिदवाप्यते || ११ ||

nāśāyāpadgatārthinyā dṛṣṭyā dṛśyādidṛṣṭayaḥ | duḥkhādṛte nirābādhaṃ sukhaṃ kiṃ cidavāpyate || 11 ||

अशमः परमं ब्रह्म शमश्च परमं पदम् | यद्यप्येवं तथाप्येनं प्रथमं विद्धि शंकरम् || १२ ||

aśamaḥ paramaṃ brahma śamaśca paramaṃ padam | yadyapyevaṃ tathāpyenaṃ prathamaṃ viddhi śaṃkaram || 12 ||

अभिमानं परित्यज्य शममाश्रित्य शाश्वतम् | विचार्य प्रज्ञयार्यत्वं कुर्यात्सज्जनसेवनम् || १३ ||

abhimānaṃ parityajya śamamāśritya śāśvatam | vicārya prajñayāryatvaṃ kuryātsajjanasevanam || 13 ||

न तपांसि न तीर्थानि न शास्त्राणि जयन्ति च | संसारसागरोत्तारे सज्जनासेवनं विना || १४ ||

na tapāṃsi na tīrthāni na śāstrāṇi jayanti ca | saṃsārasāgarottāre sajjanāsevanaṃ vinā || 14 ||

लोभमोहरुषां यस्य तनुतानुदिनं भवेत् | यथाशास्त्रं विहरति स्वस्वकर्मसु सज्जनः || १५ ||

lobhamoharuṣāṃ yasya tanutānudinaṃ bhavet | yathāśāstraṃ viharati svasvakarmasu sajjanah || 15 ||

अथात्मविदुषां सङ्गात्तस्य साधोः प्रवर्तते | अत्यन्ताभाव एवास्य यथा दृश्यस्य दृश्यते || १६ ||

athātmaviduṣāṃ saṅgāttasya sādhoḥ pravartate | atyantābhāva evāsya yathā dṛśyasya dṛśyate || 16 ||

दृश्यात्यन्ताभावतस्तु परमेवावशिष्यते | अन्याभाववशादाशु जीवस्तत्रैव लीयते || १७ ||

dṛśyātyantābhāvatastu paramevāvaśiṣyate | anyābhāvavaśādāśu jīvastatraiva līyate || 17 ||

नचोत्पन्नं नचैवासीद्दृश्यं नच भविष्यति | वर्तमानेऽपि नैवास्ति परमेवास्त्यवेधितम् || १८ ||

nacotpannaṃ na caivāsīddṛśyaṃ na ca bhaviṣyati | vartamāne'pi naivāsti paramevāstyavedhitam || 18 ||

एवं युक्तिसहस्रेण दर्शितं दृश्यतेऽपि च | सर्वैरेवानुभूतं च दर्शयिष्यामि चाधुना || १९ ||

evaṃ yuktisahasreṇa darśitaṃ dṛśyate'pi ca | sarvairevānubhūtaṃ ca darśayiṣyāmi cādhunā || 19 ||

तथेदममलं शान्तं त्रिजगत्संविदम्बरम् | इदं तत्त्वमतत्त्वादि कुतोऽत्र स्यात्कथं च वा || २० ||

tathedamamalaṃ śāntaṃ trijagatsaṃvidambaram | idaṃ tattvamatattvādi kuto'tra syātkathaṃ ca vā || 20 ||

चिच्चमत्कुरुते चारु चञ्चलाऽचञ्चलात्मनि | यत्तयैव तदेवेदं जगदित्यवबुध्यते || २१ ||

ciccamatkurute cāru cañcalā'cañcalātmani | yattayaiava tadevedaṃ jagadityavabudhyate || 21 ||

त्रैलोक्यभूयोनुभवश्चिदादित्यांशुमण्डलम् | को वा स्वांशुमतोर्भेदो निर्विकल्पःस कथ्यताम् || २२ ||

trailokyabhūyonubhavaścidādityāṃśumaṇḍalam | ko vā svāṃśumatorbhēdo nirvikalpaḥsa kathyatām || 22 ||

स्वाभावतोऽस्याश्चिदृष्टेर्ये उन्मेषनिमेषणे | जगद्रूपानुभूतेस्तावेतावस्तमयोदयौ || २३ ||

svābhāvato'syāścidṛṣṭerye unmeṣaniṃeṣaṇe | jagadrūpānubhūtestāvetāvastamayodayau || 23 ||

अहमर्थोऽपरिज्ञातः परमार्थाम्बरे मलम् | परिज्ञातोऽहमर्थस्तु परमात्माम्बरं भवेत् || २४ ||

ahamartho'parijñātaḥ paramārthāmbare malam | parijñāto'hamarthastu paramātmāmbaraṃ bhavet || 24 ||

अहंभावः परिज्ञातो नाहंभावो भवत्यलम् | एकतामम्बुनेवाम्बु याति चिन्नभसात्मना || २५ ||

ahaṃbhāvaḥ parijñāto nāhaṃbhāvo bhavatyalam | ekatāmambunevāmbu yāti cinnabhasātmanā || 25 ||

अहमादिजगद्दृश्यं किल नास्त्येव वस्तुतः | अवश्यमेव तत्तस्माच्छिष्यतेऽहंविचारतः || २६ ||

ahamādijagaddṛśyaṃ kila nāstyeva vastutaḥ | avaśyameva tattasmācchiṣyate'haṃvicārataḥ || 26 ||

बाध्यते चामलधियामपिशाचे पिशाचधीःशिशूनां तावदाध्वान्तःकरणानां विचारणा || २७ ||

bādhyate cāmaladhiyāmapiśāce piśācadhīḥśiśūnāṃ tāvadādhvāntaḥkaraṇānāṃ vicāraṇā || 27 ||

चिज्ज्योत्स्ना यावदेवान्तरहंकारघनावृता | विकासयति नो तावत्परमार्थकुमुद्वतीम् || २८ ||

cijjyotsnā yāvadevāntarahaṃkāraghanāvṛtā | vikāsayati no tāvatparamārthakumudvatīm || 28 ||

प्रमार्जितेऽहमित्यस्मिन्पदे स्वार्थे स्वयं विना | नरकस्वर्गमोक्षादितृष्णायाः कल्पनैव का || २९ ||

pramārjite'hamityasminpade svārthe svayaṃ vinā | narakasvargamokṣāditṛṣṇāyāḥ kalpanaiava kā || 29 ||

हृदि यावदहंभावो वारिदः प्रविजृम्भते | तावद्विकासमायाति तृष्णाकुटजमञ्जरी || ३० ||

hṛdi yāvadahaṃbhāvo vāridaḥ pravijṛmbhate | tāvadvikāsamāyāti tṛṣṇākuṭajamañjarī || 30 ||

आक्रम्य चेतनां नित्यमहंकाराम्बुदे स्थिते | जाड्यमेव स्थितिं याति न प्रकाशः कदाचन || ३१ ||

ākramya cetanāṃ nityamahaṃkārāmbude sthite | jāḍyameva sthitiṃ yāti na prakāśaḥ kadācana || 31 ||

असन्नयमहंकारः स्वयं मिथ्या प्रकल्पितः | दुःखायैव न हर्षाय बालसंभ्रमयक्षवत् || ३२ ||

asannayamahaṃkāraḥ svayaṃ mithyā prakalpitaḥ | duḥkhāyaiva na harṣāya bālasaṃbhramayakṣavat || 32 ||

मुधैव कल्पितो मोहमहंभावः प्रयच्छति | अनन्तसंसारकरं दामादिष्विव दुर्मतौ || ३३ ||

mudhaiva kalpito mohamahaṃbhāvaḥ prayacchati | anantasaṃsārakaraṃ dāmādiṣviva durmatau || 33 ||

अयं सोऽहमिति स्फारान्मोहादन्यतरत्तमः | अनर्थभूतं संसारे न भूतं न भविष्यति || ३४ ||

ayaṃ so'hamiti sphārānmohādanyataraṃttamaḥ | anarthabhūtaṃ saṃsāre na bhūtaṃ na bhaviṣyati || 34 ||

यत्किंचिदिदमायाति सुखदुःखमलं भवे | तदहंकारचक्रस्य प्रविकारो विजृम्भते || ३५ ||

yatkiṃcididamāyāti sukhaduḥkhamalaṃ bhave | tadahaṃkāracakrasya pravikāro vijṛmbhate || 35 ||

अहंकाराङ्कुरः कृष्टो हृदयेनावरोपितः | सहस्रशाखं दुश्छेदं तस्य संसृतिनाशनम् || ३६ ||

ahaṃkārāṅkuraḥ kṛṣṭo hṛdayenāvaropitaḥ | sahasraśākhaṃ duśchedaṃ tasya saṃsṛtināśanam || 36 ||

अहंभावोऽङ्कुरो जन्म वृक्षाणामक्षयात्मनाम् | ममेदमिति विस्तीर्णास्तेषां शाखाः सहस्रशः || ३७ ||

ahaṃbhāvo'ṅkuro janma vṛkṣāṇāmakṣayātmanām | mamedamiti vistīrṇāsteṣāṃ śākhāḥ sahasraśaḥ || 37 ||

करटापातविस्फोटा भान्त्यर्था वासनादयः | विचार्यचारुरववत्तरङ्गवरपङ्किवत् || ३८ ||

karaṭāpātavisphoṭā bhāntyarthā vāsanādayaḥ | vicāryacāru-ravavat-taraṅgavara-paṅkivat || 38 ||

अहंभावनया भाति त्वमहंभाववर्जितः | संसारचक्रवहनमात्मनः परिरोधया || ३९ ||

ahaṃbhāvanayā bhāti tvamahaṃbhāvavarjitaḥ | saṃsāracakravahanamātmanaḥ parirodhayā || 39 ||

अहंभावतमो यावज्जन्मारण्ये विजृम्भते | तावदेता विवल्गन्ति चिन्तामत्ताः पिशाचिकाः || ४० ||

ahaṃbhāvatamo yāvajjanmāraṇye vijṛmbhate | tāvadetā vivalganti cintāmattāḥ piśācikāḥ || 40 ||

अहंकारपिशाचेन गृहीतो यो नराधमः | न शास्त्राणि न मन्त्राश्च तस्याभावस्य सिद्धये || ४१ ||

ahaṃkārapiśācena gṛhīto yo narādhamaḥ | na śāstrāṇi na mantrāśca tasyābhāvasya siddhaye || 41 ||

श्रीराम उवाच | केनोपायेन भगवन्नहंकारो न वर्धते | तं त्वं कथय मे ब्रह्मन्संसारभयशान्तये || ४२ ||

śrīrāma uvāca | kenopāyena bhagavannahaṃkāro na vardhate | taṃ tvaṃ kathaya me brahmannsaṃsārabhayaśāntaye || 42 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | चिन्मात्रदर्पणाकारे निर्मले स्वात्मनि स्थिते | इति भावानुसंधानादहंकारो न वर्धते || ४३ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | cinmātradarpaṇākāre nirmale svātmani sthite | iti bhāvānusaṃdhānādahaṃkāro na vardhate || 43 ||

मिथ्येयमिन्द्रजालश्रीः किं मे स्नेहविरागयोः | इत्यन्तरानुसंधानादहंकारो न जायते || ४४ ||

mithyeyamindrajālaśrīḥ kiṃ me snehavirāgayoḥ | ityantarānusaṃdhānādahaṃkāro na jāyate || 44 ||

नाहमात्मनि नो यस्य दृश्यश्रिय इति स्वयम् | शान्तेन व्यवहारेण नाहंकारः प्रवर्धते || ४५ ||

nāhamātmani no yasya dṛśyaśriya iti svayam | śāntena vyavahāreṇa nāhaṃkāraḥ pravardhate || 45 ||

अहं हि जगदित्यन्तर्हेयादेयदृशोः क्षये | समतायां प्रसन्नायां नाहंभावः प्रवर्धते || ४६ ||

ahaṃ hi jagadityantarheyādeyadṛśoḥ kṣaye | samatāyāṃ prasannāyāṃ nāhaṃbhāvaḥ pravardhate || 46 ||

अहं चिज्जगदित्यन्तर्हेयादेयदृशोः क्षये | समतायां प्रसन्नायां नाहंभावः प्रवर्धते || ४७ ||

ahaṃ cijjagadityantarheyādeyadṛśoḥ kṣaye | samatāyāṃ prasannāyāṃ nāhaṃbhāvaḥ pravardhate || 47 ||

श्रीराम उवाच | किमाकृतिरहंकारः कथं संत्यज्यते प्रभो | सशरीरोऽशरीरश्च त्यक्ते तस्मिंश्च किं भवेत् || ४८ ||

śrīrāma uvāca | kimākṛtirahaṃkāraḥ kathaṃ saṃtyajyate prabho | saśarīro'śarīraśca tyakte tasmiṃśca kiṃ bhavet || 48 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | त्रिविधो राघवास्तीह त्वहंकारो जगत्त्रये | द्वौ श्रेष्ठावितरस्त्याज्यः श्रृणु त्वं कथयामि ते || ४९ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | trividho rāghavāstīha tvahaṃkāro jagattraye | dvau śreṣṭhāvitarastyājyaḥ śrṇu tvaṃ kathayāmi te || 49 ||

अहं सर्वमिदं विश्वं परमात्माहमच्युतः | नान्यदस्तीति परमा विज्ञेया सा ह्यहंकृतिः || ५० ||

ahaṃ sarvamidaṃ viśvaṃ paramātmāhamacyutaḥ | nānyadastīti paramā vijñeyā sā hyahaṃkṛtiḥ || 50 ||

मोक्षायैषा न बन्धाय जीवन्मुक्तस्य विद्यते | सर्वस्माद्व्यतिरिक्तोऽहं बालाग्रशतकल्पितः || ५१ ||

mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate | sarvasmādvyatirikto'haṃ bālāgraśatakalpitaḥ || 51 ||

इति या संविदेषासौ द्वितीयाहंकृतिः शुभा | मोक्षायैषा न बन्धाय जीवन्मुक्तस्य विद्यते || ५२ ||

iti yā saṃvideṣāsau dvitīyāhaṃkṛtiḥ śubhā | mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate || 52 ||

अहंकाराभिधा या सा कल्प्यते नतु वास्तवी | पाणिपादादिमात्रोऽयमहमित्येष निश्चयः || ५३ ||

ahaṃkārābhidhā yā sā kalpyate natu vāstavī | pāṇipādādimātro'yamahamityeṣa niścayaḥ || 53 ||

अहंकारस्तृतीयोऽसौ लौकिकस्तुच्छ एव सः | वर्ज्य एव दुरात्मासौ शत्रुरेव परः स्मृतः || ५४ ||

ahaṃkārastṛtīyo'sau laukikastuccha eva saḥ | varjya eva durātmāsau śatrureva paraḥ smṛtaḥ || 54 ||

अनेनाभिहतो जन्तुर्न भूयः परिरोहति | रिपुणानेन बलिना विविधाधिप्रदायिना || ५५ ||

anenābhihatō janturna bhūyaḥ parirōhati | ripuṇānēna balinā vividhādhipradāyinā || 55 ||

कष्टीकृतमतिर्लोकः संकटेष्वेव मज्जति | अनया दुरहंकृत्या भावात्संसक्तया चिरम् || ५६ ||

kaṣṭīkṛtamatirlokaḥ saṃkaṭeṣveva majjati | anayā durahaṅkṛtyā bhāvātsaṃsaktyā ciram || 56 ||

शिष्टाहंकारवाञ्जन्तुर्भगवान्याति मुक्तताम् | लोकाहंकारवद्दोषवपुरस्मिन्निरूपणः || ५७ ||

śiṣṭāhaṅkāravāñjanturbhagavānyāti muktatām | lokāhaṅkāravaddoṣavapurasminnirūpaṇaḥ || 57 ||

न देहोऽस्मीति निर्णीय वर्जनं महतां मतम् | प्रथमं द्वावहंकारावङ्गीकृत्यान्त्यलौकिकौ || ५८ ||

na deho'smīti nirṇīya varjanam mahatāṃ matam | prathamaṃ dvāvahaṅkārāvāṅgīkṛtyāntyalaukikau || 58 ||

प्रथमं द्वावहंकारावङ्गीकृत्यान्त्यलौकिकौ | तृतीयाहंकृतिस्त्याज्या लौकिकी दुःखदायिनी || ५९ ||

prathamaṃ dvāvahaṅkārāvāṅgīkṛtyāntyalaukikau | tṛtīyāhaṅkṛtistyājyā laukikī duḥkhadāyinī || 59 ||

अनया दुरहंकृत्या दामव्यालकटाः किल | तां दशां समनुप्राप्ता या कथास्वपि खेददा || ६० ||

anayā durahaṅkṛtyā dāmavyālakaṭāḥ kila | tāṃ daśāṃ samanuprāptā yā kathāsvapi khedadā || 60 ||

श्रीराम उवाच | तृतीयां लौकिकीमेतां त्यक्त्वा चित्तादहंकृतिम् | किंभावः पुरुषो ब्रह्मन्प्राप्नुयादात्मनो हितम् || ६१ ||

śrīrāma uvāca | tṛtīyāṃ laukikīmetāṃ tyaktvā cittādahaṃkṛtim | kiṃbhāvaḥ puruṣo brahmanprāpnuyādātmano hitam || 61 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | एषा तावत्परित्याज्या त्यक्त्वैतां दुःखदायिनीम् | यथा यथा पुमांस्तिष्ठेत्परमेति तथा तथा || ६२ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | eṣā tāvatparityājyā tyaktvaitāṃ duḥkhadāyinīm | yathā yathā pumāṃstiṣṭhetparameiti tathā tathā || 62 ||

अहंकारदृशावेते पूर्वोक्ते भावयन्यदि | तिष्ठेदुपैति परमं तत्पदं पुरुषोऽनघ || ६३ ||

ahaṃkāradṛśāvete pūrvokte bhāvayanyadi | tiṣṭhedupaiti paramaṃ tatpadaṃ puruṣo'nagha || 63 ||

अथ ते अपि संत्यज्य सर्वाहंकृतिवर्जितः | संतिष्ठेत तथात्युच्चैः पदमेवाधिरोहति || ६४ ||

atha te api saṃtyajya sarvāhaṃkṛtivarjitaḥ | saṃtiṣṭheta tathātyucchaiḥ padamevādhirohati || 64 ||

सर्वदा सर्वयत्नेन लौकिकी दुरहंकृतिः | परमानन्दबोधाय वर्जनीयाऽनया धिया || ६५ ||

sarvadā sarvayatnena laukikī duraḥkṛtiḥ | paramānandabodhāya varjanīyā'nayā dhiyā || 65 ||

शरीरास्थामयापुण्यदुरहंकारवर्जनम् | अत्यन्तपरमं श्रेय एतदेव परं पदम् || ६६ ||

śarīrāsthāmayāpuṇyadurahaṃkāravarjanam | atyantaparamaṃ śreya etadeva paraṃ padam || 66 ||

भावादहंकृतिं त्यक्त्वा स्थूलामेतां हि लौकिकीम् | तिष्ठन्व्यवहरन्वापि न नरः प्रपतत्यधः || ६७ ||

bhāvādahaṃkṛtiṃ tyaktvā sthūlāmetāṃ hi laukikīm | tiṣṭhanvyavaharanvāpi na naraḥ prapatatyadhaḥ || 67 ||

संशान्ताहंकृतेर्जन्तोर्भोगा रोगा महामते | न स्वदन्ते सुतृप्तस्य यथा प्रतिविषा रसाः || ६८ ||

saṃśāntāhaṃkṛterjantorbho gā rogā mahāmate | na svadante sutṛptasya yathā prativiṣā rasāḥ || 68 ||

भोगेष्वस्वदमानेषु पुंसः श्रेयः पुरो गतम् | क्षीणेऽन्धकारे किं नाम मनसोऽन्यत्प्रवर्तते || ६९ ||

bhogeṣvasvadamāneṣu puṃsaḥ śreyaḥ puro gatam | kṣīṇe'ndhakāre kiṃ nāma manaso'nyatpravartate || 69 ||

अहंकारानुसंधानवर्जनादेव राघव | पौरुषेण प्रयत्नाच्च तीर्यते भवसागरः || ७० ||

ahaṃkārānusandhānavarjanādeva rāghava | pauruṣeṇa prayatnācca tīryate bhavasāgaraḥ || 70 ||

नाहं न तेन मम किंचिदपीति मत्वा सर्वं च मे सकलमप्यहमेव चेति | लब्धास्पदं मनसि संविदमेवमीड्यां नीत्वा स्थितिं परमुपैति पदं महात्मा || ७१ ||

nāhaṃ na tena mama kiṃcidapīti matvā sarvaṃ ca me sakalamapyahameva ceti | labdhāspadaṃ manasi saṃvidamevamīḍyāṃ nītvā sthitiṃ paramupaiti padaṃ mahātmā || 71 ||