Utpatti उत्पत्ति

भानुरुवाच | मनो हि जगतां कर्तृ मनो हि पुरुषः परः | मनःकृतं कृतं लोके न शरीरकृतं कृतम् || १ ||

bhānuruvāca | mano hi jagatāṃ kartṛ mano hi puruṣaḥ paraḥ | manaḥkṛtaṃ kṛtaṃ loke na śarīrakṛtaṃ kṛtam || 1 ||

सामान्यब्राह्मणा भूत्वा मनोभावनया किल | ऐन्दवा ब्रह्मतां याता मनसः पश्य शक्तताम् || २ ||

sāmānyabrāhmaṇā bhūtvā manobhāvanayā kila | aindavā brahmatāṃ yātā manasaḥ paśya śaktatām || 2 ||

मनसा भाव्यमानो हि देहतां याति देहकः | देहभावनयाऽयुक्तो देहधर्मैर्न बाध्यते || ३ ||

manasā bhāvyamāno hi dehatāṃ yāti dehakaḥ | dehabhāvanayā'yukto dehadharmairna bādhyate || 3 ||

बाह्यदृष्टिर्हि नियतं सुखदुःखादि विन्दति | नान्तर्मुखतया योगी देहे वेत्ति प्रियाप्रिये || ४ ||

bāhyadṛṣṭirhi niyataṃ sukhaduḥkhādi vindati | nāntarmukhatayā yogī dehe vetti priyāpriye || 4 ||

मनःकारणकं तस्माज्जगद्विविधविभ्रमम् | इन्द्रस्याहल्यया सार्धं वृत्तान्तोऽत्र निदर्शनम् || ५ ||

manaḥkāraṇakaṃ tasmājjagadvividhavibhramam | indrasyāhalyayā sārdhaṃ vṛttānto'tra nidarśanam || 5 ||

श्रीब्रह्मोवाचकाहल्या भगवन्भानो को वात्रेन्द्रस्तमोनुदययोरुदन्तश्रवणे पावनी दृष्टिरेति हि || ६ ||

śrībrahmovācakāhalyā bhagavanbhāno ko vātrendrastamonudayayorudantaśravaṇe pāvanī dṛṣṭireti hi || 6 ||

भानुरुवाचश्रूयते हि पुरा देव मागधेषु महीपतिःइन्द्रद्युम्न इति ख्यात इन्द्रद्युम्न इवापरः || ७ ||

bhānuruvācaśrūyate hi purā deva māgadheṣu mahīpatiḥindradyumna iti khyāta indradyumna ivāparaḥ || 7 ||

तस्येन्दुबिम्बप्रतिमा भार्या कमललोचनाहल्या नाम तत्रासीच्छशाङ्कस्येव रोहिणी || ८ ||

tasyendubimbapratimā bhāryā kamalalocanāahalyā nāma tatrāsīcchaśāṅkasyeva rohiṇī || 8 ||

तस्मिन्नेव पुरे षिङ्गः षिङ्गप्रकरशेखरःइन्द्रनामा परः कश्चिद्धीमान्विप्रकुमारकः || ९ ||

tasminneva pure ṣiṅgaḥ ṣiṅgaprakaraśekharaḥindranāmā paraḥ kaściddhīmānviprakumārakaḥ || 9 ||

अहल्या पूर्वमिन्द्रस्य बभूवेष्टेत्यहल्ययाश्रुतं राजमहिष्याथ कथाप्रस्तावतः क्वचित् || १० ||

ahalyā pūrvamindrasya babhūveṣṭetyahalyayāśrutaṃ rājamahiṣyātha kathāprastāvataḥ kvacit || 10 ||

आकर्ण्यैवमहल्या सा बभूवेन्द्रानुरागिणी | अहल्यां मां स नो कस्मात्सक्तोऽभ्येतीत्यथोत्सुका || ११ ||

ākarṇyaivamahalyā sā babhūvendrānurāgiṇī | ahalyāṃ māṃ sa no kasmātsakto'bhyetītyathotsukā || 11 ||

मृणालभारकदलीपल्लवास्तरणेषु सा | अतप्यत भृशं बाला लता लूना वनेष्विव || १२ ||

mṛṇālabhārakadalīpallavāstaraṇeṣu sā | atapyata bhṛśaṃ bālā latā lūnā vaneṣviva || 12 ||

खेदमाप समग्रासु तासु भूपविभूतिषु | मत्सी निदाघतप्तासु परिलोला स्थलीष्विव || १३ ||

khedamāpa samagrāsu tāsu bhūpavibhūtiṣu | matsī nidāghataptāsu parilolā sthalīṣviva || 13 ||

अयमिन्द्रोऽयमिन्द्रश्चेत्येवं जातप्रलापया | लज्जापि हि तया त्यक्ता वैवश्यमनुयातया || १४ ||

ayamindro'yamindraścetyevaṃ jātapralāpayā | lajjāpi hi tayā tyaktā vaivaśyamanuyātayā || 14 ||

इत्यार्तया घनस्नेहमथ तस्या वयस्यया | उक्तं तया प्रियेऽविघ्नमिन्द्रमभ्यानयाम्यहम् || १५ ||

ityārtayā ghanasnehamatha tasyā vayasyayā | uktaṃ tayā priye'vighnamindramabhyānayāmyaham || 15 ||

इष्टं तवानयामीति श्रुत्वा विकसितेक्षणा | पपात पादयोः सख्या नलिन्या नलिनी यथा || १६ ||

iṣṭaṃ tavānayāmīti śrutvā vikasitekṣaṇā | papāta pādayoḥ sakhyā nalinyā nalinī yathā || 16 ||

ततः प्रयाते दिवसे समायाते निशागमे | सा वयस्या तमिन्द्राख्यं ययौ द्विजकुमारकम् || १७ ||

tataḥ prayāte divase samāyāte niśāgame | sā vayasyā tamindrākhyaṃ yayau dvijakumārakam || 17 ||

बोधयित्वा यथायुक्तं सा तमिन्द्रमथाङ्गना | अहल्यानिकटं रात्र्यामानयामास सत्वरम् || १८ ||

bodhayitvā yathāyuktaṃ sā tamindramathāṅganā | ahalyānikataṃ rātryāmānayāmāsa satvaram || 18 ||

ततः सा तेन षिङ्गेन सहेन्द्रेण रतिं ययौ | कस्मिंश्चित्सदने गुप्ते बहुमाल्यविलेपना || १९ ||

tataḥ sā tena ṣiṅgena sahendreṇa ratiṃ yayau | kasmiṃścit sadane gupte bahumālyavilepanā || 19 ||

हाराङ्गदमनोज्ञेन तरुणी तेन सा तदा | रतेनावर्जिता वल्ली रसेन मधुना यथा || २० ||

hārāṅgadamanojñena taruṇī tena sā tadā | ratenāvarjitā vallī rasena madhunā yathā || 20 ||

ततस्तदनुरक्ता सा पश्यन्ती तन्मयं जगत् | न समस्तगुणाकीर्णं भर्तारं बह्वमन्यत || २१ ||

tatastadanuraktā sā paśyantī tanmayam jagat | na samastaguṇākīrṇaṃ bhartāraṃ bahvamanyata || 21 ||

केनचित्त्वथ कालेन तस्या इन्द्रानुरागिता | सा ज्ञाता राजसिंहेन तन्मुखव्योमचन्द्रिका || २२ ||

kenacittvatha kālena tasyā indrānurāgitā | sā jñātā rājasimhena tanmukhavyomacandrikā || 22 ||

इन्द्रं ध्यायति सा यावत्तावत्तस्या विराजते | मुखं पूर्णेन चन्द्रेण प्रबुद्धमिव कैरवम् || २३ ||

indraṃ dhyāyati sā yāvattāvattasyā virājate | mukhaṃ pūrṇena candreṇa prabuddhamiva kairavam || 23 ||

इन्द्रोऽपि च तदासक्तसमस्तकरणाकुलः | न तिष्ठति क्षणमहो तया विरहितः क्वचित् || २४ ||

indro'pi ca tadāsaktasamastakaraṇākulaḥ | na tiṣṭhati kṣaṇamaho tayā virahitaḥ kvacit || 24 ||

अथातिसुघनस्नेहनिरावरणचेष्टयोः | तयोरनयवृत्तान्तो राज्ञाकर्णि कटुव्यथः || २५ ||

athātisughanasnehanirāvaraṇaceṣṭayoḥ | tayoranayavṛttānto rājñākarṇi kaṭuvyathaḥ || 25 ||

एवमन्योन्यमासक्तं भावमालक्ष्य भूपतिः | चकार बहुभिर्दण्डैः स द्वयोरथ शासनम् || २६ ||

evamanyonyamāsaktaṃ bhāvamālakṣya bhūpatiḥ | cakāra bahubhirdaṇḍaiḥ sa dvayoratha śāsanam || 26 ||

तावुभावपि संत्यक्तौ हेमन्ते सलिलाशये | तुष्टौ जहसतुस्तत्र न खेदं समुपागतौ || २७ ||

tāvubhāvapi saṃtyaktau hemantē salilāśayē | tuṣṭau jahasatustatra na khēdaṃ samupāgatau || 27 ||

अपृच्छत ततो राजा खिन्नौ स्थो न तु दुर्मती | तावूचतुर्महीपाल जलाशयसमुद्धृतौ || २८ ||

apṛcchata tato rājā khinnau stho na tu durmatī | tāvūcaturmahīpāla jalāśayasamuddhṛtau || 28 ||

संस्मृत्यावामिहान्योन्यमुखकान्तिमनिन्दिताम् | आत्मानं न विजानीवो रूढभावं परस्परम् || २९ ||

saṃsmṛtyāvāmihānyonyamukhakāntimaninditām | ātmānaṃ na vijānīvo rūḍhabhāvaṃ parasparam || 29 ||

शासनेषु च यत्सङ्गो निःशङ्कस्तेन हर्षितौ | मुह्यावो न महीपाल स्वाङ्गैरपि विकर्तितैः || ३० ||

śāsaneṣu ca yatsaṅgo niḥśaṅkastena harṣitau | muhyāvo na mahīpāla svāṅgairapi vikartitaiḥ || 30 ||

ततो भ्राष्ट्रे परिक्षिप्तावखिन्नावेवमेव तौ | ऊचतुर्मुदितात्मानावन्योन्यस्मृतिहर्षितौ || ३१ ||

tato bhrāṣṭre parikṣiptāvakhinnāvevameva tau | ūcaturmuditātmānāvanyonyasmṛtiharṣitau || 31 ||

ग्रथितौ गजपादेषु न खिन्नावेव संस्थितौ | एवमेवोचतुर्भूपमन्योन्यस्मृतिहर्षितौ || ३२ ||

grathitau gajapādeṣu na khinnāveva saṃsthitau | evamevocaturbhūpamanyonyasmṛtiharṣitau || 32 ||

कशाहतावखिन्नौ तावेवमेव किलोचतुः | अन्यस्माच्छासनाद्राज्ञा कल्पिताच्च पुनः पुनः || ३३ ||

kaśāhatāvakhinnau tāvevameva kilocatuḥ | anyasmācchāsanādrājñā kalpitācca punaḥ punaḥ || 33 ||

उद्धृतावूचतुः पृष्टौ तमेवार्थं पुनः पुनः | उवाचेन्द्रो महीपालं जगन्मे दयितामयम् || ३४ ||

uddhṛtāvūcatuḥ pṛṣṭau tamevārthaṃ punaḥ punaḥ | uvācendro mahīpālaṃ jagannme dayitāmayam || 34 ||

न शातनानि दुःखानि बाधन्ते किंचिदेव मे | अस्याश्चैव जगद्राजन्सर्वं मन्मयमेव च || ३५ ||

na śātanāni duḥkhāni bādhante kiñcideva me | asyāścaiva jagadrājansarvaṃ manmayameva ca || 35 ||

तेनान्यशासनाद्दुःखं किंचिदेव न विद्यते मनोमात्रमहं राजन् मनो हि पुरुषः स्मृतः || ३६ ||

tenānyaśāsanāddduḥkhaṃ kiṃcideva na vidyate manomātramahaṃ rājan mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ || 36 ||

प्रपञ्चमात्रमेवायं देहो दृश्यत एव हि समकालप्रयुक्तेन सहसा दण्डराशिना || ३७ ||

prapañcamātramevāyaṃ deho dṛśyata eva hi samakālaprayuktena sahasā daṇḍarāśinā || 37 ||

वीरं मनो भेदयितुं मनागपि न शक्यते का नाम ता महाराज कीदृश्यः कस्य शक्तयः || ३८ ||

vīraṃ mano bhedayituṃ manāgapi na śakyate kā nāma tā mahārāja kīdṛśyaḥ kasya śaktayaḥ || 38 ||

याभिर्मनांक्त भिद्यन्ते दृष्टनिश्चयवन्त्यपि वृद्धिमायातु वा देहो यातु वा विशरारुताम् || ३९ ||

yābhirmanāṃkta bhidyante dṛṣṭaniścayavantyapi vṛddhimāyātu vā deho yātu vā viśarārutām || 39 ||

भावितार्थाभिपतितं मनस्तिष्ठति पूर्ववत् इष्टेऽर्थे चिरमाविष्टं दधानं तत्स्थितं मनः || ४० ||

bhāvitārthābhipatitaṃ manastiṣṭhati pūrvavat iṣṭe'rthe ciramāviṣṭaṃ dadhānaṃ tatsthitaṃ manaḥ || 40 ||

भावाभावाः शरीरस्था नृप शक्ता न बाधितुम् । भावितं तीव्रवेगेन मनसा यन्महीपते || ४१ ||

bhāvābhāvāḥ śarīrasthā nṛpa śaktā na bādhitum | bhāvitaṃ tīvra vegena manasā yanmahīpate || 41 ||

तदेव पश्यत्यचलं न शरीरविचेष्टितम् । न काश्चन क्रिया राजन्वरशापादिका अपि || ४२ ||

tadeva paśyatyacalaṃ na śarīraviceṣṭitam | na kāścana kriyā rājanvaraśāpādikā api || 42 ||

तीव्रवेगेन संपन्नं शक्ताश्चालयितुं मनः । तीव्रवेगेन संयुक्तं पुरुषा ह्यभिवाञ्छितात् || ४३ ||

tīvra vegena saṃpannaṃ śaktāścālayituṃ manaḥ | tīvra vegena saṃyuktaṃ puruṣā hyabhivāñchitāt || 43 ||

मनश्चालयितुं शक्ता न महाद्रिं मृगा इव । ममेयमसितापाङ्गी मनःकोशे प्रतिष्ठिता || ४४ ||

manaścālayituṃ śaktā na mahādriṃ mṛgā iva | mameyamasi tāpāṅgī manaḥkośe pratiṣṭhitā || 44 ||

देवागारे महोत्सेधे देवी भगवती यथा । न दुःखमनुगच्छामि प्रियया जीवरक्षया || ४५ ||

devāgāre mahotsedhe devī bhagavatī yathā | na duḥkhamanugacchāmi priyayā jīvarakṣayā || 45 ||

गिरिर्ग्रीष्मदशादाहं लग्नयेवाब्दमालया यत्र यत्र यथा राजंस्तिष्ठाम्यभिपतामि वा || ४६ ||

girirgrīṣmadāśādāhaṃ lagnayevābdamālayā yatra yatra yathā rājaṃstiṣṭhāmyabhipatāmi vā || 46 ||

तत्रेष्टसंगमादन्यत्किंचिन्नानुभवाम्यहम् अहल्यादयितानाम्ना मनसेन्द्राभिधं मनः || ४७ ||

tatreṣṭasaṃgamādanyatkiñcinnaanubhavāmyaham ahalyādayitānāmnā manasendrābhidhaṃ manaḥ || 47 ||

संसक्तमिदमायाति न स्वभावादृते परम् एककार्यनिविष्टं हि मनो धीरस्य भूपते || ४८ ||

saṃsaktamidamāyāti na svabhāvādṛte param ekakāryaniviṣṭaṃ hi mano dhīrasya bhūpate || 48 ||

न चाल्यते मेरुरिव वरशापबलैरपि देहो हि वरशापाभ्यामन्यत्वमिव गच्छति ननु धीरं मनो राजन्विजिगीषुतया स्थितम् || ४९ ||

na cālyate meruriva varaśāpabalairapi deho hi varaśāpābhyāmanyatvamiva gacchati nanu dhīraṃ mano rājanvijigīṣutayā sthitam || 49 ||

एतानि चात्र मनसां न च कारणानि राजञ्शरीरशकलानि वृथोत्थितानि चेतो हि कारणममीषु शरीरकेषु वारीव सर्ववनखण्डलतारसेषु || ५० ||

etāni cātra manasāṃ na ca kāraṇāni rājañśarīraśakalāni vṛthotthitāni cetohi kāraṇamamīṣu śarīrakeṣu vārīva sarvavanakhaṇḍalatāraseṣu || 50 ||

आद्यं शरीरमिह विद्धि मनो महात्मन्संकल्पितो जगति तेन शरीरसङ्घः आद्यं शरीरमधितिष्ठति यत्र यत्र तत्तद्भृशं फलति नेतरदस्य पुंसः || ५१ ||

ādyaṃ śarīramiha viddhi mano mahātmansaṃkalpito jagati tena śarīrasaṅghaḥ ādyaṃ śarīramadhitiṣṭhati yatra yatra tattadbhṛśaṃ phalati netaradasya puṃsaḥ || 51 ||

मुख्याङ्कुरं सुभग विद्धि मनो हि पुंसो देहास्ततः प्रविसृतास्तरुपल्लवाभाः नष्टेऽङ्कुरे पुनरुदेति न पल्लवश्रीर्नैवाङ्कुरः क्षयमुपैति दलक्षयेषु || ५२ ||

mukhyāṅkuraṃ subhaga viddhi mano hi puṃso dehāstataḥ pravisṛtāstarupallavābhāḥ naṣṭe'ṅkure punarudeti na pallavaśrīrnaivāṅkuraḥ kṣayamupaiti dalakṣayeṣu || 52 ||

देहे क्षते विविधदेहगणं करोति स्वप्नावनाविव नवं नवमाशु चेतः चित्ते क्षते तु न करोति हि किंचिदेव देहस्ततः समनुपालय चित्तरत्नम् || ५३ ||

dehe kṣate vividhadehagaṇaṃ karoti svapnāvanāviva navaṃ navamāśu cetaḥ citte kṣate tu na karoti hi kiṃcideva dehastataḥ samanupālaya cittaratnam || 53 ||

दिशि दिशि हरिणाक्षीमेव पश्यामि राजन् प्रिययुवतिमनस्त्वां नित्यमानन्दितोऽस्मि तव पुरप्रकृतीनां यत्फलं दुःखदायि क्षणमथसुचिरं तत्तन्न पश्यामि किंचित् || ५४ ||

diśi diśi hariṇākṣīmeva paśyāmi rājan priyayuvatimanastvānnityamānandito'smi tava puraprakṛtīnāṃ yatphalaṃ duḥkhadāyi kṣaṇamathasuciraṃ tattanna paśyāmi kiṃcit || 54 ||