Utpatti उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच | अथ लब्धवरा देहेनानेनैव महीपतिम् | पतिमाप्तुं प्रयात्येषा नभोमार्गेण विष्टपम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | atha labdhvarā dehenānenaiva mahīpatim | patimāptuṃ prayātyeṣā nabhomārgeṇa viṣṭapam || 1 ||

इति संचिन्त्य सानन्दमुद्दाममकरध्वजा | पुप्लुवे पेलवाकारा पक्षिणीव नभस्तले || २ ||

iti saṃcintya sānandamuddāmamakaradhvajā | pupaluve pelavākārā pakṣiṇīva nabhastale || 2 ||

कुमारीं तत्र सा प्राप ज्ञप्त्यैव प्रहितां हिताम् | स्वसंकल्पमहादर्शात्पुरतो निर्गतामिव || ३ ||

kumārīṃ tatra sā prāpa jñaptyaiva prahitāṃ hitām | svasaṃkalpamahādarśātpurato nirgatāmiva || 3 ||

कुमार्युवाच | दुहितास्मि सखि ज्ञप्तेः स्वागतं तेऽस्तु सुन्दरि | प्रतीक्षमाणा त्वामेव स्थितास्मीह नभःपथि || ४ ||

kumāryuvāca | duhitāsmi sakhi jñapteḥ svāgataṃ te'stu sundari | pratīkṣamāṇā tvāmeva sthitāsmīha nabhaḥpathi || 4 ||

लीलोवाच | देवि भर्तुः समीपं मां नय नीरजलोचने | महतां दर्शनं यस्मान्न कदाचन निष्फलम् || ५ ||

līlovāca | devi bhartuḥ samīpaṃ māṃ naya nīrajalocane | mahatāṃ darśanaṃ yasmānna kadācana niṣphalam || 5 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | एहि तत्रैव गच्छाव इत्युक्त्वा सा कुमारिका | पुरस्तस्याः स्थिता व्योम्नि मार्गदर्शनतत्परा || ६ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | ehi tatraiva gacchāv ityuktvā sā kumārikā | purastasyāḥ sthitā vyomni mārgadarśanatatparā || 6 ||

ततस्तदनुयाता सा प्राप कोटरमम्बरम् | निर्मलं करमालाग्रं यथा लक्षणलेखिका || ७ ||

tatastadanuyātā sā prāpa koṭaramambaram | nirmalaṃ karamālāgraṃ yathā lakṣaṇalekhikā || 7 ||

मेघमार्गमथोल्लङ्घ्य वातस्कन्धान्तरे गता | सूर्यमार्गादभिगता तारामार्गमतीत्य च || ८ ||

meghamārgamathollaṅghya vātaskandhāntare gatā | sūryamārgādabhigatā tārāmārgamatītya ca || 8 ||

वाय्विन्द्रसुरसिद्धानां लोकानुल्लङ्घ्य लाघवात् | ब्रह्मविष्णुमहेशानां प्राप ब्रह्माण्डखर्परम् || ९ ||

vāyvindrasurasiddhānāṃ lokānullaṅghya lāghavāt | brahmaviṣṇumahēśānāṃ prāpa brahmāṇḍakharparam || 9 ||

हिमशैत्यं यथान्तस्थं कुम्भेऽभिन्ने बहिर्भवेत्तथा संकल्पसिद्धा सा ब्रह्माण्डान्निर्गता बहिः || १० ||

himaśaityaṃ yathāntasthaṃ kumbhe'bhinne bahirbhavettathā saṃkalpasiddhā sā brahmāṇḍānnirgatā bahiḥ || 10 ||

स्वचित्तमात्रदेहैषा स्वसंकल्पस्वभावजम् | अन्तरेवानुभवति किलैवं नाम विभ्रमम् || ११ ||

svacittamātradehaiṣā svasaṃkalpasvabhāvajam | antarevānubhavati kilaivaṃ nāma vibhramam || 11 ||

ब्रह्मादिस्थानमाक्रम्य प्राप्य ब्रह्माण्डखर्परम् | ततो ब्रह्माण्डपारस्था जलाद्यावरणानि च || १२ ||

brahmādistānamākramya prāpya brahmāṇḍakharparam | tato brahmāṇḍapārasthā jalādyāvaraṇāni ca || 12 ||

समुल्लङ्घ्य पुरः प्राप महाचिद्गगनान्तरम् | अदृष्टपारपर्यन्तमतिवेगेन धावता | सर्वतो गरुडेनापि कल्पकोटिशतैरपि || १३ ||

samullaṅghya puraḥ prāpa mahācidgaganāntaram | adṛṣṭapāraparyantamativegena dhāvatā | sarvato garuḍenāpi kalpakoṭiśatairapi || 13 ||

तत्र ब्रह्माण्डलक्षाणि सन्त्यसंख्यानि भूरिशः | तान्यन्योन्यमदृष्टानि फलानीव महावने || १४ ||

tatra brahmāṇḍalakṣāṇi santyasaṃkhyāni bhūriśaḥ | tānyanyonyamadṛṣṭāni phalānīva mahāvane || 14 ||

तत्रैकस्मिन्पुरःसंस्थे विततावरणान्विते | वेधयित्वा विवेशान्तर्बदरं कृमिको यथा || १५ ||

tatraikasminpuraḥsaṃsthe vitatāvaraṇānvite | vedhayitvā viveśāntarbadaṃ kṛmiko yathā || 15 ||

पुनर्ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वादिलोकानुल्लङ्घ्य भास्वरान् | तन्महीमण्डलं श्रीमत्प्राप तारापथादधः || १६ ||

punarbrahmendraviṣṇvādilokānullaṅghya bhāsvarān | tanmahīmaṇḍalaṃ śrīmatprāpa tārāpathādadhaḥ || 16 ||

तत्र तन्मण्डलं प्राप्य तत्पुरं तच्च मण्डपम् | प्रविश्य पुष्पगुप्तस्य शवस्य निकटे स्थिता || १७ ||

tatra tanmaṇḍalaṃ prāpya tatpuraṃ tacca maṇḍapam | praviśya puṣpaguptasya śavasya nikate sthitā || 17 ||

एतस्मिन्नन्तरे सा च न ददर्श कुमारिकाम् | मायामिव परिज्ञाता क्वापि यातां वरानना || १८ ||

etasminnantare sā ca na dadarśa kumārikām | māyāmiva parijñātā kvāpi yātāṃ varānanā || 18 ||

मुखमालोक्य सा तस्य स्वभर्तुः शवरूपिणः | इदं बुद्धवती सत्यं प्रतिभावशतः स्वतः || १९ ||

mukhamālokya sā tasya svabhartuḥ śavarūpiṇaḥ | idaṃ buddhvatī satyaṃ pratibhāvaśataḥ svataḥ || 19 ||

अयं स भर्ता संग्रामे निहतो मम सिन्धुना | वीरलोकानिमान्प्राप्य क्षणं शेते यथासुखम् || २० ||

ayaṃ sa bhartā saṃgrāme nihato mama sindhunā | vīralokānimānprāpya kṣaṇaṃ śete yathāsukham || 20 ||

अहं देव्याः प्रसादेन सशरीरैवमीदृशम् | इह प्राप्तवती धन्या मत्समा नास्ति काचन || २१ ||

ahaṃ devyāḥ prasādena saśarīraivamīdṛśam | iha prāptavatī dhanyā matsamā nāsti kācana || 21 ||

इति संचिन्त्य सा हस्ते गृहीत्वा चारु चामरम् | वीजयामास चन्द्रेण द्यीरिवावनिमण्डलम् || २२ ||

iti saṃcintya sā haste gṛhītvā cāru cāmaram | vījayāmāsa candreṇa dyīrivāvanimaṇḍalam || 22 ||

प्रबुद्धलीलोवाच | ते भृत्यास्ताश्च वै दास्यः स राजा च प्रबुद्धवान् | वक्ष्यन्ति वदतां देवि किं कयैव कथं धिया || २३ ||

prabuddhalīlovāca | te bhṛtyāstāśca vai dāsyaḥ sa rājā ca prabuddhavān | vakṣyanti vadatāṃ devi kiṃ kayāiva kathaṃ dhiyā || 23 ||

श्रीदेव्युवाच | स राजा सा च ते भृत्याः सर्व एव परस्परम् | चिदाकाशैकतावेशादावयोश्च प्रभावतः || २४ ||

śrīdevyuvāca | sa rājā sā ca te bhṛtyāḥ sarva eva parasparam | cidākāśaikatāveśādāvayośca prabhāvataḥ || 24 ||

महाचित्प्रतिभासत्वान्महानियतिनिश्चयात् | अन्योन्यमेवपश्यन्ति मिथः संप्रतिबिम्बितात् || २५ ||

mahācitpratibhāsatvānmahāniyatinisścayāt | anyonyamevapaśyanti mithaḥ saṃpratibimbitāt || 25 ||

इयं मे सहजा भार्या ममेयं सहजा सखी | ममेयं सहजा राज्ञी भृत्योऽयं सहजो मम || २६ ||

iyam me sahajā bhāryā mameyam sahajā sakhī | mameyam sahajā rājñī bhṛtyoyam sahajo mama || 26 ||

केवलं त्वमहं सा च यथावृत्तमखण्डितम् | ज्ञास्याम इदमाश्चर्यं नतु कश्चिदपीतरः || २७ ||

kevalam tvamaham sā ca yathāvṛttamakhṇḍitam | jñāsyāma idamāścaryam natu kaścidapītaraḥ || 27 ||

प्रबुद्धलीलोवाच अमुनैव शरीरेण किमर्थं न गता पतिम् | एषा वरेण संप्राप्ता लीला ललितवादिनी || २८ ||

prabuddhalīlovāca amuneva śarīreṇa kimartham na gatā patim | eṣā vareṇa samprāptā līlā lalitavādinī || 28 ||

श्रीदेव्युवाच अप्रबुद्धधियः सिद्धलोकान्पुण्यवशोदितान् | न समर्थाः स्वदेहेन प्राप्तुं छाया इवातपान् || २९ ||

śrīdevyuvāca aprabuddhadhiyaḥ siddhalokānpuṇyavaśoditān | na samarthāḥ svadehena prāptum chāyā ivātapān || 29 ||

आदिसर्गे च नियतिः स्थापितेति प्रबोधिभिः | यथा सत्यमलीकेन न मिलत्येव किंचन || ३० ||

ādisarge ca niyatiḥ sthāpite ti prabodhibhiḥ | yathā satyamalīkena na milatyeva kiñcana || 30 ||

यावद्वेतालसंकल्पो बालस्य किल विद्यते | निर्वेतालधियस्तावदुदयस्तस्य कः कथम् || ३१ ||

yāvadvetālasaṃkalpo bālasya kila vidyate | nirvetāladhiyastāvadudayastasya kaḥ katham || 31 ||

अविवेकज्वरोष्णत्वं विद्यते यावदात्मनि | तावद्विवेकशीतांशुशैत्यं कुत उदेत्यलम् || ३२ ||

avivekajvaroṣṇatvaṃ vidyate yāvadātmani | tāvadvivekaśītāṃśuśaityaṃ kuta udetyalam || 32 ||

अहं पृथ्व्यादिदेहः खे गतिर्नास्ति ममोत्तमा | इतिनिश्चयवान्योऽन्तः कथं स्यात्सोऽन्यनिश्चयः || ३३ ||

ahaṃ pṛthvyādidehaḥ khe gatirnāsti mamottamā | itiniścayavānyo'ntaḥ kathaṃ syātsonanyaniścayaḥ || 33 ||

अतो ज्ञानविवेकेन पुण्येनाथ वरेण च | पुण्यदेहेन गच्छन्ति परं लोकमनेन तु || ३४ ||

ato jñānavivekena puṇyenātha vareṇa ca | puṇyadehena gacchanti paraṃ lokamanena tu || 34 ||

शुष्कपर्णं किलाङ्गारे एतदेवाशु दह्यते | अयं देहमहंदेहः प्राप्त एव विशीर्यते || ३५ ||

śuṣkaparṇaṃ kilāṅgāre etadevāśu dahyate | ayaṃ dehamahaṃdehaḥ prāpta eva viśīryate || 35 ||

एतावदेव भवति वरशापविजृम्भितैः | यथा संचिन्त्य एवाहं तथा स्मृत इति स्मृतिः || ३६ ||

etāvadeva bhavati varaśāpavijṛmbhitaiḥ | yathā saṃcintya evāhaṃ tathā smṛta iti smṛtiḥ || 36 ||

यः सर्पप्रत्ययो रज्ज्वां स कथं सर्पकार्यकृत् | आत्मन्येव हि यो नास्ति तस्य का कार्यकारिता || ३७ ||

yaḥ sarpa-pratyayo rajjvāṃ sa kathaṃ sarpa-kārya-kṛt | ātmani eva hi yo nāsti tasya kā kārya-kāritā || 37 ||

यस्त्वेतन्मृत इत्येव मिथ्या समनुभूयते | प्रागभ्यासस्य पुष्टस्य नामैतत्प्रविजृम्भते || ३८ ||

yastvetanmṛta ityeva mithyā samanubhūyate | prāgabhyāsasya puṣṭasya nāmaitatpravijṛmbhate || 38 ||

स्वानुभूते जगज्जाले सुगमा संस्मृतिभ्रमाः | नान्यसंकल्पितो नाम सर्गाद्यभ्यास ईदृशः || ३९ ||

svānubhūte jagajjāle sugamā saṃsmṛtibhramāḥ | nānyasaṃkalpito nāma sargādyabhyāsa īdṛśaḥ || 39 ||

अन्तरनुभूयमानाः संसृतयो बाह्यभूतजालानाम् | अविदितवेद्यदृशामपि दूरे पुंसामिवैन्दवं बिम्बम् || ४० ||

antaranubhūyamānāḥ saṃsṛtayo bāhyabhūtajālānām | aviditavedyadṛśāmapi dūre puṃsāmivaaindavaṃ bimbaṃ || 40 ||