Utpatti उत्पत्ति

श्रीवाल्मीकिरुवाच । कथयत्येवमुद्दामवचने मुनिनायके । श्रोतुमेकरसे जाते जने मौनमुपस्थिते || १ ||

śrīvālmīkiruvāca | kathayatyevamuddāmavacane munināyake | śrotumekarase jāte jane maunamupasthite || 1 ||

शान्तेषु किङ्किणीजालरवेषु स्पन्दनं विना । पञ्जरान्तरहारीतशुकेष्वप्यस्तकेलिषु || २ ||

śānteṣu kiṅkiṇījālaraveṣu spandanaṃ vinā | pañjarāntarahārītaśukeṣvapyastakeliṣu || 2 ||

सुविस्मृतविलासासु स्थितासु ललनास्वपि । चित्रभित्ताविव न्यस्ते समस्ते राजसद्मनि || ३ ||

suvismṛtavilāsāsu sthitāsu lalanāsvapi | citrabhittāviva nyaste samaste rājasadmani || 3 ||

मुहूर्तशेषमभवद्दिवसं मधुरातपम् । व्यवहारा रविकरैः सह तानवमाययुः || ४ ||

muhūrtaśeṣamabhavaddivasaṃ madhurātapam | vyavahārā ravikaraiḥ saha tānavamāyayuḥ || 4 ||

ववुरुत्फुल्लकमलप्रकरामोदमांसलाः । वायवो मधुरस्पन्दाः श्रवणार्थमिवागताः || ५ ||

vavurutphullakamalaprakarāmodamāṃsalāḥ | vāyavo madhuraspandāḥ śravaṇārthamivāgatāḥ || 5 ||

श्रुतं चिन्तयितुं भानुरिवाहोरचनाब्रमम्तत्याजैकान्तमगमच्छून्यमस्तगिरेस्तटम् || ६ ||

śrutaṃ cintayituṃ bhānurivāhoracanābhramamtatyājaikāntamagamacchūnyamastagirestaṭam || 6 ||

उत्तस्थुर्मिहिकारम्भसमता वनभूमिषुविज्ञानश्रवणादन्तःशीतलाः शान्तता इव || ७ ||

uttasthurmihikārambhasamatā vanabhūmiṣuvijñānaśravaṇādantaḥśītalāḥ śāntatā iva || 7 ||

बभूवुरल्पसंचारा जना दशसु दिक्ष्वपिसावधानतया श्रोतुमिव संत्यक्तचेष्टिताः || ८ ||

babhūvuralpasaṃcārā janā daśasu dikṣvapisāvadhānatayā śrotumiva saṃtyaktaceṣṭitāḥ || 8 ||

छाया दीर्घत्वमाजग्मुर्वासिष्ठं वचनक्रममिव श्रोतुमशेषाणां वस्तूनां दीर्घकन्धराः || ९ ||

chāyā dīrghatvamājagmurvāsiṣṭhaṃ vacanakramamiva śrotumaśeṣāṇāṃ vastūnāṃ dīrghakandharāḥ || 9 ||

प्रतीहारः पुरः प्रह्वो भूत्वाह वसुधाधिपम्देव स्नानद्विजार्चासु कालो व्यतिगतो भृशम् || १० ||

pratīhāraḥ puraḥ prahvo bhūtvāha vasudhādhipamdeva snānadvijārcāsu kālo vyatigato bhṛśam || 10 ||

ततो वसिष्ठो भगवान्संहृत्य मधुरां गिरमद्य तावन्महाराज श्रुतमेतावदस्तु वः || ११ ||

tato vasiṣṭho bhagavānsaṃhṛtya madhurāṃ giramadya tāvanmahārāja śrutametāvadastu vaḥ || 11 ||

प्रातरन्यद्वदिष्यामि इत्युक्त्वा मौनवानभूतित्याकर्ण्यैवमस्तूक्त्वा भूपतिर्भूतिवृद्धये || १२ ||

prātaranyadvadiṣyāmi ityuktvā maunavānabhūtityākarṇyaivamastūktvā bhūpatirbhūtivṛddhaye || 12 ||

पुष्पपाद्यार्घसन्मानदक्षिणादानपूजयासदेवर्षिमुनीन्विप्रान्पूजयामास सादरम् || १३ ||

puṣpapādyārghasanmānadakṣiṇādānapūjayāsadevarṣimunīnviprānpūjayāmāsa sādaram || 13 ||

अथोत्तस्थौ सभा सर्वा सराजमुनिमण्डलामण्डलाकीर्णरत्नौघपरिवेषावृतानना || १४ ||

athottasthau sabhā sarvā sarājamunimaṇḍalāmaṇḍalākīrṇaratnaughapariveṣāvṛtānanā || 14 ||

परस्पराङ्गसंघट्टरणत्केयूरकङ्कणाहारभाराहृतस्वर्णपट्टाभोरुस्तनान्तरा || १५ ||

parasparāṅgasaṃghaṭṭaraṇatkeyūrakaṅkaṇāhārabhārāhṛtasvarṇapaṭṭābhorustanāntarā || 15 ||

शेखरोत्सङ्गविश्रान्तप्रबुद्धमधुपस्वनैःसघुंघुमशिरोभारा वदद्भिरिव मूर्धजैः || १६ ||

śekharotsaṅgaviśrāntaprabuddhamadhupasvanaiḥsaghuṃghumaśirobhārā vadadbhiriva mūrdhajaiḥ || 16 ||

काञ्चनाभरणोद्द्योतकनकीकृतदिंग्मुखाःबुद्धिस्थमुनिवागर्थसंशान्तेन्द्रियवृत्तयः || १७ ||

kāñcanābharaṇoddyotakanakīkṛtadiṃgmukhāḥbuddhisthamunivāgarthasaṃśāntendriyavṛttayaḥ || 17 ||

जग्मुर्नभश्चरा व्योम भूचरा भूमिमण्डलम्चक्रुर्दिनसमाचारं सर्वे ते स्वेषु सद्मसु || १८ ||

jagmurnabhaścarā vyoma bhūcarā bhūmimaṇḍalamcakrurdinasamācāraṃ sarve te sveṣu sadmasu || 18 ||

एतस्मिन्नन्तरे श्यामा यामिनी समदृश्यतजनसङ्गाद्विनिर्मुक्ता गृहे बालाङ्गना यथा || १९ ||

etasminnantare śyāmā yāminī samadṛśyatajanasaṅgādvinirmuktā gṛhe bālāṅganā yathā || 19 ||

देशान्तरं भासयितुं ययौ दिवसनायकःसर्वत्रालोककर्तृत्वमेव सत्पुरुषव्रतम् || २० ||

deśāntaraṃ bhāsayituṃ yayau divasanāyakaḥsarvatrālokakartṛtvameva satpuruṣavratam || 20 ||

उदभूदभितः संध्या तारानिकरधारिणीउत्फुल्लकिंशुकवना वसन्तश्रीरिवोदिता || २१ ||

udabhūdabhitaḥ saṃdhyā tārānikaradhāriṇīutphullakiṃśukavanā vasantaśrīrivoditā || 21 ||

चूतनीपकदम्बाग्रग्रामचैत्यगृहोदरेनिलिल्यिरे खगाश्चित्तेऽवदाता वृत्तयो यथा || २२ ||

cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodarenililyire khagāścitte'vadātā vṛttayo yathā || 22 ||

भानोर्भासा भूषितैर्मेघलेशैः किंचित्किंचित्कुङ्कुमच्छाययेव पाश्चात्योऽद्रिः पीतवासाः समेघैःस्ताराहारः श्रीयुतः खं समेतः || २३ ||

bhānorbhāsā bhūṣitairmeghaleśaiḥ kiṃcitkiṃcitkuṅkumacchāyayevapāścāttyo'driḥ pītavāsāḥ sameghaiḥstārāhāraḥ śrīyutaḥ khaṃ sametaḥ || 23 ||

पूजामादाय संध्यायां प्रगतायां यथागतमन्धकाराः समुत्तस्थुर्वेताला वपुषा यथा || २४ ||

pūjāmādāya saṃdhyāyāṃ pragatāyāṃ yathāgatamandhakārāḥ samuttasthurvetālā vapuṣā yathā || 24 ||

अवश्यायकणास्पन्दी हेलाविद्युतपल्लवःकोमलः कुमुदाशंसी ववावाशीतलोऽनिलः || २५ ||

avaśyāyakaṇāspandī helāvidyutapallavaḥkomalaḥ kumudāśaṃsī vavāvāśītalo'nilaḥ || 25 ||

परमान्ध्यमुपाजग्मुदिशोऽविस्फुटतारकाःलम्बदीर्घतमःकेश्यो विधवा इव योषितः || २६ ||

paramāndhyamupājagmudiśo'visphuṭatārakāḥlambadīrghatamaḥkeśyo vidhavā iva yoṣitaḥ || 26 ||

आययौ भुवनं तेजः क्षीरपूरेण पूरयन्रसायनमयाकारः शशिक्षीरार्णवो नभः || २७ ||

āyayau bhuvanaṃ tejaḥ kṣīrapūreṇa pūrayanrasāyanamayākāraḥ śaśikṣīrārṇavo nabhaḥ || 27 ||

जग्मुस्तिमिरसंघाताः पलाय्य क्वाप्यदृश्यतांश्रुतज्ञानगिरश्चित्तान्महीपानामिवाज्ञताः || २८ ||

jagmustimirasaṃghātāḥ palāyya kvāpyadṛśyatāmśrutajñānagiraścittānmahīpānāmivājñatāḥ || 28 ||

ऋषयो भूमिपालाश्च मुनयो ब्राह्मणास्तथाचेतसीव विचित्रार्थाः स्वास्पदेषु विशश्रमुः || २९ ||

ṛṣayo bhūmipālāśca munayo brāhmaṇāstathācetasīva vicitrārthāḥ svāspadeṣu viśaśramuḥ || 29 ||

यमकायोपमाश्यामा ययौ तिमिरमांसलाआययौ मिहिकास्फारा तत्र तेषामुषः शनैः || ३० ||

yamakāyopamāśyāmā yayau timiramāṃsalāāyayau mihikāsphārā tatra teṣāmuṣaḥ śanaiḥ || 30 ||

अन्तर्धानमुपाजग्मुस्तारा नभसि भासुराःप्रभातपवनेनेव हृताः कुसुमवृष्टयः || ३१ ||

antardhānamupājagmustārā nabhasi bhāsurāḥprabhātapavaneneva hṛtāḥ kusumavṛṣṭayaḥ || 31 ||

दृश्यतामाजगामार्कः प्रभोन्मीलितलोचनःविवेकवृत्तिर्महतां मनसीव नवोदिता || ३२ ||

dṛśyatāmājagāmārkaḥ prabhonmīlitalocanaḥvivekavṛttirmahatāṃ manasīva navoditā || 32 ||

भानोर्भासा भूषितैर्मेघलेशैः किंचित्किंचित्कुङ्कुमच्छाययेव पूर्वक्ष्माभृत्पीतवासाः समेघैस्ताराहारः श्रीयुतः खं समेतः || ३३ ||

bhānorbhāsā bhūṣitairmeghaleśaiḥ kiṃcitkiṃcitkuṅkumacchāyayevapūrvakṣmābhṛtpītavāsāḥ sameghaistārāhāraḥ śrīyutaḥ khaṃ sametaḥ || 33 ||

सभां पुनरुपाजग्मुर्नभश्चरमहीचराःह्यस्तनेन क्रमेणैव कृतप्रातस्तनक्रमाः || ३४ ||

sabhāṃ punarupājagmurnabhaścaramahīcarāḥhyastanena krameṇaiva kṛtaprātastanakramāḥ || 34 ||

पूर्ववत्संनिवेशेन विवेश सकला सभाबभूवास्पन्दिताकारा वातमुक्तेव पद्मिनी || ३५ ||

pūrvavatsaṃniveśena viveśa sakalā sabhābabhūvāspanditākārā vātamukteva padminī || 35 ||

अथ प्रसङ्गमासाद्य रामो मधुरया गिराउवाच मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वदतां वरम् || ३६ ||

atha prasaṅgamāsādya rāmo madhurayā girāuvāca muniśārdūlaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam || 36 ||

श्रीराम उवाचभगवन्मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम्यस्मात्तेनेयमखिला तन्यते लोकमञ्जरी || ३७ ||

śrīrāma uvācabhagavanmanaso rūpaṃ kīdṛśaṃ vada me sphuṭamyasmātteneyamakhilā tanyate lokamañjarī || 37 ||

श्रीवसिष्ठ उवाचरामास्य मनसो रूपं न किंचिदपि दृश्यतेनाममात्रादृते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः || ३८ ||

śrīvasiṣṭha uvācarāmāsya manaso rūpaṃ na kiṃcidapi dṛśyatenāmamātrādṛte vyomno yathā śūnyajaḍākṛteḥ || 38 ||

न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनःसर्वत्रैव स्थितं चैतद्विद्धि राम यथा नभः || ३९ ||

na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥsarvatraiva sthitaṃ caitadviddhi rāma yathā nabhaḥ || 39 ||

इदमस्मात्समुत्पन्नं मृगतृष्णाम्बुसंनिभम्रूपं तु क्षणसंकल्पाद्द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम् || ४० ||

idamasmātsamutpannaṃ mṛgatṛṣṇāmbusaṃnibhamrūpaṃ tu kṣaṇasaṃkalpāddvitīyendubhramopamam || 40 ||

मध्ये यदेतदर्थस्य प्रतिभानं प्रथां गतम्सतो वाप्यसतो वापि तन्मनो विद्धि नेतरत् || ४१ ||

madhye yadetadarthasya pratibhānaṃ prathāṃ gatamsato vāpyasato vāpi tanmano viddhi netarat || 41 ||

यदर्थप्रतिभानं तन्मन इत्यभिधीयते अन्यन्न किंचिदप्यस्ति मनो नाम कदाचन || ४२ ||

yadarthapratibhānaṃ tanmana ityabhidhīyateanyanna kiṃcidapyasti mano nāma kadācana || 42 ||

संकल्पनं मनो विद्धि संकल्पात्तन्न भिद्यते यथो द्रवत्वात्सलिलं तथा स्पन्दो यथानिलात् || ४३ ||

saṃkalpanaṃ mano viddhi saṃkalpāttanna bhidyateyatho dravatvātsalilaṃ tathā spando yathānilāt || 43 ||

यत्र संकल्पनं तत्र तन्मनोङ्ग तथा स्थितम् संकल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केचन || ४४ ||

yatra saṃkalpanaṃ tatra tanmano'ṅga tathā sthitamsaṃkalpamanasī bhinne na kadācana kecana || 44 ||

सत्यमस्त्वथवासत्यं पदार्थप्रतिभासनम्तावन्मात्रं मनो विद्धि तद्ब्रह्मैव पितामहः || ४५ ||

satyamastvathavā'satyaṃ padārthapratibhāsanamtāvanmātraṃ mano viddhi tadbrahmaiva pitāmahaḥ || 45 ||

आतिवाहिकदेहात्मा मन इत्यभिधीयते । आधिभौतिकबुद्धिं तु स आधत्ते चिरस्थितेः ॥ || ४६ ||

ātivāhikadehātmā mana ityabhidhīyate | ādhibhautikabuddhiṃ tu sa ādhatte cirasthiteḥ | || 46 ||

अविद्या संसृतिश्चित्तं मनो बन्धो मलस्तमः । इति पर्यायनामानि दृश्यस्य विदुरुत्तमाः ॥ || ४७ ||

avidyā saṃsṛtiścittaṃ mano bandho malastamaḥ | iti paryāyanāmāni dṛśyasya viduruttamāḥ | || 47 ||

नहि दृश्यादृते किंचिन्मनसो रूपमस्ति हि । दृश्यं चोत्पन्नमेवैतन्नेति वक्ष्याम्यहं पुनः ॥ || ४८ ||

nahi dṛśyādṛte kiṃcinmanaso rūpamasti hi | dṛśyaṃ cotpannamevaitanneti vakṣyāmyahaṃ punaḥ | || 48 ||

यथा कमलबीजान्तः स्थिता कमलवल्लरी । महाचित्परमाण्वन्तस्तथा दृश्यं जगत्स्थितम् ॥ || ४९ ||

yathā kamalabījāntaḥ sthitā kamalavallarī | mahācitparamāṇvantastathā dṛśyaṃ jagatsthitam | || 49 ||

प्रकाशस्य यथाऽऽलोको यथा वातस्य चापलम् । यथा द्रवत्वं पयसि दृश्यत्वं द्रष्टरीदृशम् ॥ || ५० ||

prakāśasya yathā''loko yathā vātasya cāpalam | yathā dravatvaṃ payasi dṛśyatvaṃ draṣṭarīdṛśam | || 50 ||

अङ्गदत्वं यथा हेम्नि मृगनद्यां यथा जलम् । भित्तिर्यथा स्वप्नपुरे तथा द्रष्टरि दृश्यधीः || ५१ ||

aṅgadatvaṃ yathā hemni mṛganadyāṃ yathā jalam | bhittiryathā svapnapure tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ || 51 ||

एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमनन्यदिव यत्स्थितम् । तदप्युन्मार्जयाम्याशु त्वच्चित्तादर्शतो मलम् || ५२ ||

evaṃ draṣṭari dṛśyatvamananyadiva yatsthitam | tadapyunmārjayāmyāśu tvaccittādarśato malam || 52 ||

यद्द्रष्टुरस्याद्रष्टृत्वं दृश्याभावे भवेद्वलात् । तद्विद्धि केवलीभावं तत एवासतः सतः || ५३ ||

yaddraṣṭurasyādraṣṭṛtvaṃ dṛśyābhāve bhavedvalāt | tadviddhi kevalībhāvaṃ tata evāsataḥ sataḥ || 53 ||

तत्तामुपगते भावे रागद्वेषादिवासनाः । शाम्यन्त्यस्पन्दिते वाते स्पन्दनक्षुब्धता यथा || ५४ ||

tattāmupagate bhāve rāgadveṣādivāsanāḥ | śāmyantyaspandite vāte spandanakṣubdhatā yathā || 54 ||

असंभवति सर्वस्मिन्दिग्भूम्याकाशरूपिणि । प्रकाश्ये यादृशं रूपं प्रकाशस्यामलं भवेत् || ५५ ||

asaṃbhavati sarvasmindigbhūmyākāśarūpiṇi | prakāśye yādṛśaṃ rūpaṃ prakāśasyāmalaṃ bhavet || 55 ||

त्रिजगत्त्वमहं चेति दृश्येऽसत्तामुपागते । द्रष्टुः स्यात्केवलीभावस्तादृशो विमलात्मनः ॥ || ५६ ||

trijagattvamahaṃ cetti dṛśye'sattāmupāgate | draṣṭuḥ syātkevalībhāvastādṛśo vimalātmanaḥ | || 56 ||

अनाप्ताखिलशैलादि प्रतिबिम्बे हि यादृशी । स्याद्दर्पणे दर्पणता केवलात्मस्वरूपिणी ॥ || ५७ ||

anāptākhilaśailādi pratibimbe hi yādṛśī | syāddarpaṇe darpaṇatā kevalātmasvarūpiṇī | || 57 ||

अहं त्वं जगदित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसंभ्रमे । स्यात्तादृशी केवलता स्थिते द्रष्टर्यवीक्षणे ॥ || ५८ ||

ahaṃ tvaṃ jagadityādau praśānte dṛśyasaṃbhrae | syāttādṛśī kevalatā sthite draṣṭaryavīkṣaṇe | || 58 ||

श्रीराम उवाच । सच्चेन्न शाम्यत्येवेदं नाभावो विद्यते सतः । असत्तां च न विद्मोऽस्मिन्दृश्ये दोषप्रदायिनि ॥ || ५९ ||

śrīrāma uvāca | saccenn na śāmyatyevedaṃ nābhāvo vidyate sataḥ | asattāṃ ca na vidmo'smin dṛśye doṣapradāyini | || 59 ||

तस्मात्कथमियं शाम्येद्ब्रह्मन्दृश्यविषूचिका । मनोभवभ्रमकरी दुःखसंततिदायिनी ॥ || ६० ||

tasmātkathamiyaṃ śāmyed brahmandṛśyaviṣūcikā | manobhavabhramakarī duḥkhasaṃtatidāyinī | || 60 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्य दृश्यपिशाचस्य शान्त्यै मन्त्रमिमं श्रृणु । रामात्यन्तमयं येन मृतिमेष्यति नङक्ष्यति || ६१ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | asya dṛśyapiśācasya śāntyai mantramimaṃ śṛṇu | rāmātyantamayaṃ yena mṛtimeṣyati naṅakṣyati || 61 ||

यदस्ति तस्य नाशोऽस्ति न कदाचन राघव । तस्मात्तन्नष्टमप्यन्तर्बीजभूतं भवेद्धृदि || ६२ ||

yadasti tasya nāśo'sti na kadācana rāghava | tasmāttannaṣṭamapyantarbījabhūtaṃ bhaveddhṛdi || 62 ||

स्मृतिबीजाच्चिदाकाशे पुनरुद्भूय दृश्यधीः । लोकशैलाम्बराकारं दोषं वितनुतेऽतनुम् || ६३ ||

smṛtibījāccidākāśe punarudbhūya dṛśyadhīḥ | lokaśailāmbarākāraṃ doṣaṃ vitanute'tanum || 63 ||

इत्यनिर्मोक्षदोषः स्यान्न च तस्येह संभवः । यस्माद्देवर्षिमुनयो दृश्यन्ते मुक्तिभाजनम् || ६४ ||

ityanirmokṣadoṣaḥ syānna ca tasyeha saṃbhavaḥ | yasmāddevarṣimunayo dṛśyante mukttibhājanam || 64 ||

यदि स्याज्जगदादीदं तस्मान्मोक्षो न कस्यचित् । बाह्यस्थमस्तु हृत्स्थं वा दृश्यं नाशाय केवलम् || ६५ ||

yadi syājjagadādīdaṃ tasmānmokṣo na kasyacit | bāhyasthamastu hṛtsthaṃ vā dṛśyaṃ nāśāya kevalam || 65 ||

तस्मादिमां प्रतिज्ञां त्वं शृणु रामातिभीषणाम्यामुत्तरेण ग्रन्थेन नूनं त्वमवबुध्यसे || ६६ ||

tasmādimāṃ pratijñāṃ tvaṃ śrṛṇu rāmātibhīṣaṇāmyāmuttareṇa granthena nūnaṃ tvamavabudhyase || 66 ||

अयमाकाशभूतादिरूपोऽहं चेति लक्षितःजगच्छब्दस्य नामार्थो ननु नास्त्येव कश्चन || ६७ ||

ayamākāśabhūtādirūpo'haṃ ceti lakṣitaḥjagacchabdasya nāmārtho nanu nāstyeva kaścana || 67 ||

यदिदं दृश्यते किंचिद्दृश्यजातं पुरोगतम्परं ब्रह्मैव तत्सर्वमजरामरमव्ययम् || ६८ ||

yadidaṃ dṛśyate kiṃciddṛśyajātaṃ purogatamparaṃ brahmaiva tatsarvamajarāmaramavyayam || 68 ||

पूर्णे पूर्णं प्रसरति शान्ते शान्तं व्यवस्थितम्व्योमन्येवोदितं व्योम ब्रह्मणि ब्रह्म तिष्ठति || ६९ ||

pūrṇe pūrṇaṃ prasarati śānte śāntaṃ vyavasthitamvyomanyevoditaṃ vyoma brahmaṇi brahma tiṣṭhati || 69 ||

न दृश्यमस्ति सद्रूपं न द्रष्टा न च दर्शनम्न शून्यं न जडं नो चिच्छान्तमेवदमाततम् || ७० ||

na dṛśyamasti sadrūpaṃ na draṣṭā na ca darśanamna śūnyaṃ na jaḍaṃ no cicchāntamevedamātatam || 70 ||

श्रीराम उवाच । वन्ध्यापुत्रेण पिष्टोऽद्रिः शशशृङ्गं प्रगायति । प्रसार्य भुजसंपातं शिला नृत्यति ताण्डवम् || ७१ ||

śrīrāma uvāca | vandhyāputreṇa piṣṭo'driḥ śaśaśṛṅgaṃ pragāyati | prasārya bhujasaṃpātaṃ śilā nṛtyati tāṇḍavam || 71 ||

स्रवन्ति सिकतास्तैलं पठन्त्युपलपुत्रिकाः । गर्जन्ति चित्रजलदा इतीवेदं वचः प्रभो || ७२ ||

sravanti sikatāstailaṃ paṭhantyupalaputrikāḥ | garjanti citrajaladā itīvedaṃ vacaḥ prabho || 72 ||

जरामरणदुःखादिशैलाकाशमयं जगत् । नास्तीति किमिदं नाम भवताऽपि ममोच्यते || ७३ ||

jarāmaraṇaduḥkhādiśailākāśamayaṃ jagat | nāstīti kimidaṃ nāma bhavatā'pi mamocyate || 73 ||

यथेदं न स्थितं विश्वं नोत्पन्नं न च विद्यते । तथा कथय मे ब्रह्मन्येनैतन्निश्चितं भवेत् || ७४ ||

yathedaṃ na sthitaṃ viśvaṃ notpannaṃ na ca vidyate | tathā kathaya me brahman yenaitannniścitaṃ bhavet || 74 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच । नासमन्वितवागस्मि श्रृणु राघव कथ्यते । यथेदमसदाभाति वन्ध्यापुत्र इवाऽऽरवी || ७५ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | nāsamanvitavāgasmī śṛṇu rāghava kathyate | yathedamasadābhāti vandhyāputra ivā'āravī || 75 ||

इदमादावनुत्पन्नं सर्गादौ तेन नास्त्यलमिदं हि मनसो भाति स्वप्नादौ पत्तनं यथा || ७६ ||

idamādāvanutpannaṃ sargādau tena nāstyalamidaṃ hi manaso bhāti svapnādau pattanaṃ yathā || 76 ||

मन एव च सर्गादावनुत्पन्नमसद्वपुःतदेतच्छ्रणु वक्ष्यामि यथैवमनुभूयते || ७७ ||

mana eva ca sargādāvanutpannamasadvapuḥtadetacchraṇu vakṣyāmi yathaivamanubhūyate || 77 ||

मनोदृश्यमयं दोषं तनोतीमं क्षयात्मकमसदेव सदाकारं स्वप्नः स्वप्नान्तरं यथा || ७८ ||

manodṛśyamayaṃ doṣaṃ tanotīmaṃ kṣayātmakamasadeva sadākāraṃ svapnaḥ svapnāntaraṃ yathā || 78 ||

तत्स्वयं स्वैरमेवाशु संकल्पयति देहकम्तेनेयमिन्द्रजालश्रीर्विततेन वितन्यते || ७९ ||

tatsvayaṃ svairamevāśu saṃkalpayati dehakamteneyamindrajālaśrīrvitatena vitanyate || 79 ||

स्फुरति वल्गति गच्छति याचते भ्रमति मज्जति संहरति स्वयमपरतामुपयात्यपि केवलं चलति चञ्चलशक्तितया मनः || ८० ||

sphurati valgati gacchati yācate bhramati majjati saṃharati svayamaparatāmupayātyapi kevalaṃ calati cañcalaśaktitayā manaḥ || 80 ||