Utpatti उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच | अस्य चित्तमहाव्याधेश्चिकित्साया महौषधम् | स्वायत्तं श्रृणु वक्ष्यामि साधु सुस्वादु निश्चितम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | asya cittamahāvyādheścikitsāyā mahauṣadham | svāyattaṃ śṛṇu vakṣyāmi sādhu susvādu niścitam || 1 ||

स्वेनैव पौरुषेणाशु स्वसंवेदनरूपिणा | यत्नेन चित्तवेतालस्त्यक्त्वेष्टं वस्तु जीयते || २ ||

svenaiva pauruṣeṇāśu svasaṃvedanarūpiṇā | yatnena cittavetālastyaktveṣṭaṃ vastu jīyate || 2 ||

त्यजन्नभिमतं वस्तु यस्तिष्ठति निरामयः | जितमेव मनस्तेन कुदन्त इव दन्तिना || ३ ||

tyajannabhimataṃ vastu yastiṣṭhati nirāmayaḥ | jitameva manastena kudanta iva dantinā || 3 ||

स्वसंवेदनयत्नेन पाल्यते चित्तबालकः | अवस्तुतो वस्तुनि च योज्यते बोध्यतेऽपि च || ४ ||

svasaṃvedanayatnena pālyate cittabālakaḥ | avastuto vastuni ca yojyate bodhyate'pi ca || 4 ||

शास्रसत्सङ्गधीरेण चिन्तातप्तमतापिना | छिन्धि त्वमायसेनायो मनसैव मनो मुने || ५ ||

śāstrasatsaṅgadhīreṇa cintātaptamatāpinā | chindhi tvamāyasenāyo manasaiava mano mune || 5 ||

अयत्नेन यथा बाल इतश्चेतश्च योज्यते | भावैस्तथैव चेतोन्तः किमिवात्रास्ति दुष्करम् || ६ ||

ayatnena yathā bāla itaścetaśca yojyate | bhāvais tathaiva cetontaḥ kim ivātrāsti duṣkaram || 6 ||

सत्कर्मणि समाक्रान्तमुदर्कोदयदायिनि | स्वपौरुषेणैव मनश्चेतनेन नियोजयेत् || ७ ||

satkarmaṇi samākrāntamudarkodayadāyini | svapauruṣeṇaiva manaścetanena niyojayet || 7 ||

स्वायत्तमेकान्तहितं स्वेप्सितत्यागवेदनम् | यस्य दुष्करतां यातं धिक्तं पुरुषकीटकम् || ८ ||

svāyattamekāntahitaṃ svepsitatyāgavedanam | yasya duṣkratāṃ yātaṃ dhiktaṃ puruṣakīṭakam || 8 ||

अरम्यं रम्यरूपेण भावयित्वा स्वसंविदा | मल्लेनेव शिशुश्चित्तमयत्नेनैव जीयते || ९ ||

aramyaṃ ramyarūpeṇa bhāvayitvā svasaṃvidā | mallenaiva śiśuścittamayatnenaiva jīyate || 9 ||

पौरुषेण प्रयत्नेन चित्तमाश्वेव जीयते | अचित्तेनाप्रयत्नेन पदं ब्रह्मणि दीयते || १० ||

pauruṣeṇa prayatnena cittamāśveva jīyate | acittena prayatnena padaṃ brahmaṇi dīyate || 10 ||

स्वायत्तं च सुसाध्यं च स्वचित्ताक्रान्तिमात्रकम् | शक्नुवन्ति न ये कर्तुं धिक्तान्पुरुषजम्बुकान् || ११ ||

svāyattaṃ ca susādhyaṃ ca svacittākrāntimātrakam | śaknuvanti na ye kartuṃ dhik tān puruṣajambukān || 11 ||

स्वपौरुषैकसाध्येन स्वेप्सितत्यागरूपिणा | मनःप्रशममात्रेण विना नास्ति शुभा गतिः || १२ ||

svapauruṣaikasādhyena svepsitatyāgarūpiṇā | manaḥpraśamamātreṇa vinā nāsti śubhā gatiḥ || 12 ||

मनोमारणमात्रेण साध्येन स्वात्मसंविदा | निःसपत्नमनाद्यन्तमनिङ्गनमिहोच्यताम् || १३ ||

manomāraṇamātreṇa sādhyena svātmasaṃvidā | niḥsapatnamanādyantamanigamanamihocyatām || 13 ||

ईप्सितावेदनाख्यात्तु मनःप्रशमनादृते | गुरूपदेशशास्त्रार्थमन्त्राद्या युक्तयस्तृणम् || १४ ||

īpsitāvedanākhyāttu manaḥpraśamanādṛte | gurūpadeśaśāstrārthamantrādyā yuktayastṛṇam || 14 ||

सर्वं सर्वगतं शान्तं ब्रह्म संपद्यते तदा | असंकल्पनशस्त्रेण च्छिन्नं चित्तं गतं यदा || १५ ||

sarvaṃ sarvagataṃ śāntaṃ brahma saṃpadyate tadā | asaṃkalpanaśastreṇa cchinnaṃ cittaṃ gataṃ yadā || 15 ||

स्वसंवेदनसाध्येऽस्मिन्संकल्पानर्थशासने | शान्तायामत्र वपुषि पुंसः कैव कदर्थना || १६ ||

svasaṃvedanasādhye'sminsaṃkalpānarthaśāsane | śāntāyāmatra vapuṣi puṃsaḥ kaiva kadarthanā || 16 ||

नूनं दैवमनादृत्य मूढसंकल्पकल्पितम् | पुरुषार्थेन संवित्त्या नय चित्तमचित्तताम् || १७ ||

nūnaṃ daivamanādṛtya mūḍhasaṃkalpakalpitam | puruṣārtheṇa saṃvittyā naya cittamacittatām || 17 ||

तां महापदवीमेकां कामप्यधिगतं चिरम् | चित्तं चिद्भक्षितं कृत्वा चित्तादपि परो भव || १८ ||

tāṃ mahāpadavīmekāṃ kāmapyadhigataṃ ciram | cittaṃ cidbhakṣitaṃ kṛtvā cittādapi paro bhava || 18 ||

भव भावनया युक्तो युक्तः परमया धिया | धारयात्मानमव्यग्रो ग्रस्तचित्तं ततः परम् || १९ ||

bhava bhāvanayā yukto yuktaḥ paramayā dhiyā | dhārayātmānamavyagro grastacittaṃ tataḥ param || 19 ||

परं पौरुषमाश्रित्य नीत्वा चित्तमचित्तताम् | तां महापदवीमेहि यत्र नाशो न विद्यते || २० ||

paraṃ pauruṣamāśritya nītvā cittamacittatām | tāṃ mahāpadavīmehi yatra nāśo na vidyate || 20 ||

संवेदनविपर्यासरूपिणी धीरिवाचला | जेतुमाशु मनो राम पौरुषेणैव शक्यते || २१ ||

saṃvedanaviparyāsarūpiṇī dhīrivācalā | jetumāśu mano rāma pauruṣeṇaiva śakyate || 21 ||

अनुद्वेगः श्रियो मूलमनुद्वेगात्प्रवर्तते | जन्तोर्मनोजयो येन त्रिलोकीविजयस्तृणम् || २२ ||

anudvegaḥ śriyo mūlamanudvegātpravartate | jantormanojayo yena trilokīvijayastṛṇam || 22 ||

न शस्त्रदलनोत्पातपाता यस्यां मनागपि | स्वभावमात्रव्यावृत्तौ तस्यां कैव कदर्थना || २३ ||

na śastradalanotpātapātā yasyāṃ manāgapi | svabhāvamātravyāvṛttau tasyāṃ kaiva kadarthanā || 23 ||

अपि स्ववेदनाक्रान्तौ न शक्ता ये नराधमाः | कथं व्यवहरिष्यन्ति व्यवहारदशासु ते || २४ ||

api svavedanākrāntau na śaktā ye narādhamāḥ | kathaṃ vyavahariṣyanti vyavahāradaśāsu te || 24 ||

पुमान्मृतोऽस्मि जातोऽस्मि जीवामीति कुदृष्टयः | चेतसो वृत्तयो भान्ति चपलस्यासदुत्थिताः || २५ ||

pumānmṛto'smi jāto'smi jīvāmīti kudṛṣṭayaḥ | cetaso vṛttayo bhānti capalasyāsadutthitāḥ || 25 ||

न कश्चनेह म्रियते जायते न च कश्चन | स्वयं वेत्ति मृतं स्वस्य लोकमन्यं स्वकं मनः || २६ ||

na kaścaneha mriyate jāyate na ca kaścan | svayaṃ vetti mṛtaṃ svasya lokamanyaṃ svakaṃ manaḥ || 26 ||

इतो याति परं लोकं स्फुरत्यन्यतया मनः | तत्तस्यैत्येतदामोक्षमतो मृतिभयं कुतः || २७ ||

ito yāti paraṃ lokaṃ sphuratyanyatayā manaḥ | tattasyait yetadāmokṣamato mṛtibhayaṃ kutaḥ || 27 ||

इहलोकेन विचरत्विहलोके परत्र च | चित्तमामोक्षमास्तेऽस्य रूपमन्यन्न विद्यते || २८ ||

iha lokena vicaratviha lokena paratra ca | cittamāmokṣamāste'sya rūpamanyanna vidyate || 28 ||

मृते भ्रातरि भृत्यादौ क्लेश आक्रियतेऽनृतः | तत्स्वचित्तं स्वचैतन्यव्यावृत्तात्मेति मे मतिः || २९ ||

mṛte bhrātari bhṛtyādau kleśa ākriyate'nṛtaḥ | tatsvacittaṃ svacaitanyavyāvṛttātmeti me matiḥ || 29 ||

सति पथ्ये तते शुभ्रे चित्तोपशमनादृते | तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च भूयोभूयो विचारितम् || ३० ||

sati pathye tate śubhre cittopaśamanādṛte | tiryagūrdhvamadhastācca bhūyobhūyo vicāritam || 30 ||

यावन्नास्ति किलोपायश्चित्तोपशमनादृते | ऋते तथ्ये तते शुभ्रे बोधे हृद्युदिते सति || ३१ ||

yāvannāsti kilopāyaścittopaśamanādṛte | ṛte tathye tate śubhre bodhe hṛdyudite sati || 31 ||

मनोविलयमात्रेण विश्रान्तिरुपजायते | व्यायते हृदयाकाशे चिति चिच्चक्रधारया || ३२ ||

manovilayamātreṇa viśrāntirupajāyate | vyāyate hṛdayākāśe citi ciccakradhārayā || 32 ||

मनो मारय निःशङ्कं त्वां प्रबध्नन्ति नाधयः | यदि रम्यमरम्यत्वे त्वया संविदितं विदा || ३३ ||

mano māraya niḥśaṅkaṃ tvāṃ prabadhnanti nādhayaḥ | yadi ramyamarayatve tvayā saṃviditaṃ vidā || 33 ||

छिन्नान्येव तदाङ्गानि चित्तस्येति मतिर्मम | अयं सोऽहमिदं तन्म एतावन्मात्रकं मनः || ३४ ||

chinnānyeva tadāṅgāni cittasyeti matirmama | ayaṃ so'hamidaṃ tanmama etāvanmātrakaṃ manaḥ || 34 ||

तदभावनमात्रेण दात्रेणेव विलूयते | छिन्नाभ्रमण्डलं व्योम्नि यथा शरदि धूयते || ३५ ||

tadabhāvanamātreṇa dātreṇeva vilūyate | chinnābhramaṇḍalaṃ vyomni yathā śaradi dhūyate || 35 ||

वातेनाकल्पनेनैवं तथा तद्धूयते मनः | भवन्ति यत्र शस्त्राग्निपवनास्तत्र भीर्भवेत् || ३६ ||

vātenākalpanenainvaṃ tathā taddhūyate manaḥ | bhavanti yatra śastrāgnipavanāstatra bhīrbhavet || 36 ||

स्वायते मृदुनि स्वच्छे किमसंकल्पने भयम् | इदं श्रेय इद नेति सिद्धमाबालमक्षतम् || ३७ ||

svāyate mṛduni svacche kimasaṃkalpane bhayam | idaṃ śreya ida neti siddhamābālamakṣatam || 37 ||

बालं पुत्रमिवोदारे मनः श्रेयसि योजयेत् | अक्षयं चानवं चेतःसिंहं संसृतिबृंहणम् || ३८ ||

bālaṃ putramivodāre manaḥ śreyasi yojayet | akṣayaṃ cānavaṃ cetasiṃhaṃ saṃsṛtibṛṃhaṇam || 38 ||

भीमाः संभ्रमदायिन्यः संकल्पकदनादिमाः | विपदः संप्रसूयन्ते मृगतृष्णा मराविव || ३९ ||

bhīmāḥ saṃbhramadāyinyaḥ saṃkalpakadanādimāḥ | vipadaḥ saṃprasūyante mṛgatṛṣṇā marāviva || 39 ||

कल्पान्तपवना वान्तु यान्तु चैकत्वमर्णवाः | तपन्तु द्वादशादित्या नास्ति निर्मनसः क्षतिः || ४० ||

kalpāntapavanā vāntu yāntu caikatvam arṇavāḥ | tapantu dvādaśādityā nāsti nirmanasaḥ kṣatiḥ || 40 ||

मनोबीजात्समुद्यन्ति सुखदुःखे शुभाशुभे | संसारखण्डका एते लोकसप्तकपल्लवाः || ४१ ||

manobījātsamudyanti sukhaduḥkhe śubhāśubhe | saṃsārakhaṇḍakā ete lokasaptakapallavāḥ || 41 ||

असंकल्पनमात्रैकसाध्ये सकलसिद्धिदे | असंकल्पनसाम्राज्ये तिष्ठावष्टब्धतत्पदः || ४२ ||

asaṃkalpanamātraikasādhye sakalasiddhide | asaṃkalpanasāmrājye tiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ || 42 ||

प्रयच्छत्युत्तमानन्दं क्षीयमाणं मनः क्रमात् | काष्ठक्षीणाङ्गकाङ्गारो यथाङ्गारक्षयार्थिनः || ४३ ||

prayacchatyuttamānandaṃ kṣīyamāṇaṃ manaḥ kramāt | kāṣṭhakṣīṇāṅgakāṅgāro yathāṅgārakṣayārthinaḥ || 43 ||

अपि ब्रह्मकुटीलक्षं मनसश्चेत्समीहितम् | तदणोरन्तरे व्यक्तं विभक्तं परिदृश्यते || ४४ ||

api brahmakuṭīlakṣaṃ manasaścetsamīhitam | tadaṇorantare vyaktaṃ vibhaktaṃ paridṛśyate || 44 ||

संकल्पमात्रविभवेन कृतात्यनर्थं संकल्पमात्रविभवेन सुसाधितार्थम् | संतोषमात्रविभवेन मनो विजित्य नित्योदितेन जयमेहि निरीप्सितेन || ४५ ||

saṃkalpamātravibhavena kṛtātyanarthaṃ saṃkalpamātravibhavena susādhitārtham | santoṣamātravibhavena mano vijitya nityoditena jayamehi nirīpsitena || 45 ||

परमपावनया विमनस्तया समतया मतयात्मविदामपि | शमितया मितयान्तरहंतया यदवशिष्टमजं पदमस्तु तत् || ४६ ||

paramapāvanayā vimanastayā samatayā matayātmavidāmapi | śamitayā mitayāntarahaṃtayā yadavaśiṣṭamajaṃ padamastu tat || 46 ||