Mumukṣu मुमुक्षु

श्रीवसिष्ठ उवाच | विशेषेण महाबुद्धे संसारोत्तरणे नृणाम् | सर्वत्रोपकरोतीह साधुः साधुसमागमः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | viśeṣeṇa mahābuddhe saṃsārottaraṇe nṛṇām | sarvatropakarotīha sādhuḥ sādhusamāgamaḥ || 1 ||

साधुसङ्गतरोर्जातं विवेककुसुमं सितम् | रक्षन्ति ये महात्मानो भाजनं ते फलश्रियः || २ ||

sādhusaṅgatarorjātaṃ vivekakusumaṃ sitam | rakṣanti ye mahātmāno bhājanaṃ te phalaśriyaḥ || 2 ||

शून्यमाकीर्णतामेति मृतिरप्युत्सवायते | आपत्संपदिवाभाति विद्वज्जनसमागमे || ३ ||

śūnyamākīrṇatāmeti mṛtirapyutsavāyate | āpatsaṃpadivābhāti vidvajjanasamāgame || 3 ||

हिममापत्सरोजिन्या मोहनीहारमारुतः | जयत्येको जगत्यस्मिन्साधुः साधुसमागमः || ४ ||

himamāpatsarojinyā mohanīhāramārutaḥ | jayatyeko jagatyasmin sādhuḥ sādhusamāgamaḥ || 4 ||

परं विवर्धनं बुद्धेरज्ञानतरुशातनम् | समुत्सारणमाधीनां विद्धि साधुसमागमम् || ५ ||

paraṃ vivardhanaṃ buddherajñānataruśātanam | samutsāraṇamādhīnāṃ viddhi sādhusamāgamam || 5 ||

विवेकः परमो दीपो जायते साधुसंगमात् | मनोहरोज्ज्वलो नूनमासेकादिव गुच्छकः || ६ ||

vivekaḥ paramo dīpo jāyate sādhusaṅgamāt | manoharojjvalo nūnamāsekādiva gucchakaḥ || 6 ||

निरपायां निराबाधां निर्वृतिं नित्यपीवरीम् | अनुत्तमां प्रयच्छन्ति साधुसङ्गविभूतयः || ७ ||

nirapāyāṃ nirābādhāṃ nirvṛtiṃ nityapīvarīm | anuttamāṃ prayacchanti sādhusaṅgavibhūtayaḥ || 7 ||

अपि कष्टतरां प्राप्तैर्दशां विवशतां गतैः | मनागपि न संत्याज्या मानवैः साधुसंगतिः || ८ ||

api kaṣṭatarāṃ prāptairdaśāṃ vivashatāṃ gataiḥ | manāgapi na saṃtyājyā mānavaiḥ sādhusaṅgatiḥ || 8 ||

साधुसंगतयो लोके सन्मार्गस्य च दीपिकाः | हार्दान्धकारहारिण्यो भासो ज्ञानविवस्वतः || ९ ||

sādhusaṅgatayo loke sanmārgasya ca dīpikāḥ | hārdāndhakārahāriṇyo bhāso jñānavivasvataḥ || 9 ||

यः स्नातः शीतसितया साधुसंगतिगङ्गया | किं तस्य दानैः किं तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः || १० ||

yaḥ snātaḥ śītasitayā sādhusaṅgatigaṅgayā | kiṃ tasya dānaiḥ kiṃ tīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kimadhvaraiḥ || 10 ||

नीरागाश्छिन्नसंदेहा गलितग्रन्थयोऽनघ | साधवो यदि विद्यन्ते किं तपस्तीर्थसंग्रहैः || ११ ||

nīrāgāśchinnasaṃdehā galitagranthayo'nagha | sādhavo yadi vidyante kiṃ tapastīrthasaṃgrahaiḥ || 11 ||

विश्रान्तमनसो धन्याः प्रयत्नेन परेण हि | दरिद्रेणेव मणयः प्रेक्षणीया हि साधवः || १२ ||

viśrāntamanaso dhanyāḥ prayatnena pareṇa hi | daridreṇeva maṇayaḥ prekṣaṇīyā hi sādhavo || 12 ||

सत्समागमसौन्दर्यशालिनी धीमतां मतिः | कमलेवाप्सरोवृन्दे सर्वदैव विराजते || १३ ||

satsamāgamasaundaryaśālinī dhīmatāṃ matiḥ | kamalevāpsarovṛnde sarvadaiva virājate || 13 ||

तेनामलविचारस्य पदस्याग्रावचूलिता | प्रथिता येन धन्येन न त्यक्ता साधुसंगतिः || १४ ||

tenāmalavicārasya padasyāgrāvacūlitā | prathitā yena dhanyena na tyaktā sādhusaṃgatiḥ || 14 ||

विच्छिन्नग्रन्थयस्तज्ज्ञाः साधवः सर्वसंमताः | सर्वोपायेन संसेव्यास्ते ह्युपाया भवाम्बुधौ || १५ ||

vicchinnagranthayastajjñāḥ sādhavo sarvasaṃmatāḥ | sarvopāyena saṃsevyāste hyupāyā bhavāmbudhau || 15 ||

ते एते नरकाग्नीनां संशुष्केन्धनतां गताः | यैर्दृष्टा हेलया सन्तो नरकानलवारिदाः || १६ ||

te ete narakāgnīnāṃ saṃśuṣkendhanatāṃ gatāḥ | yairdṛṣṭā helayā santo narakānalavāridāḥ || 16 ||

दारिद्र्यं मरणं दुःखमित्यादिविषयो भ्रमः | संप्रशाम्यत्यशेषेण साधुसंगमभेषजैः || १७ ||

dāridryaṃ maraṇaṃ duḥkhamityādiviṣayo bhramaḥ | saṃpraśāmyatyśeṣeṇa sādhusaṃgamabheṣajaiḥ || 17 ||

संतोषः साधुसङ्गश्च विचारोऽथ शमस्तथा | एत एव भवाम्भोधावुपायास्तरणे नृणाम् || १८ ||

saṃtoṣaḥ sādhusaṅgaśca vicāro'tha śamastathā | eta eva bhavāmbhodhāvupāyāstarṇe nṛṇām || 18 ||

संतोषः परमो लाभः सत्सङ्गः परमा गतिः | विचारः परमं ज्ञानं शमो हि परमं सुखम् || १९ ||

saṃtoṣaḥ paramo lābhaḥ satsaṅgaḥ paramā gatiḥ | vicāraḥ paramaṃ jñānaṃ śamo hi paramaṃ sukham || 19 ||

चत्वार एते विमला उपाया भवभेदने | यैरभ्यस्तास्त उत्तीर्णा मोहवारिभवार्णवात् || २० ||

catvāra ete vimalā upāyā bhavabhedane | yairabhyastās ta uttīrṇā mohavāribhavārṇavāt || 20 ||

एकस्मिन्नेव वै तेषामभ्यस्ते विमलोदये | चत्वारोऽपि किलाभ्यस्ता भवन्ति सुधियां वर || २१ ||

ekasminneva vai teṣāmabhyaste vimalodaye | catvāro'pi kilābhyastā bhavanti sudhiyāṃ vara || 21 ||

एकोऽप्येकोऽपि सर्वेषामेषां प्रसवभूरिह | सर्वसंसिद्धये तस्मात्यत्नेनैकं समाश्रयेत् || २२ ||

eko'pyeko'pye sarveṣāmeṣāṃ prasavabhūriha | sarvasaṃsiddhaye tasmātyatnenaiakaṃ samāśrayet || 22 ||

सत्समागमसंतोषविचाराः सुविचारितम् | प्रवर्तन्ते शमस्वच्छे वाहनानीव सागरे || २३ ||

satsamāgamasantoṣavicārāḥ suvicāritam | pravartante śamasvacche vāhanānīva sāgare || 23 ||

विचारसंतोषशमसत्समागमशालिनि | प्रवर्तन्ते श्रियो जन्तौ कल्पवृक्षाश्रिते यथा || २४ ||

vicārasantoṣaśamasatsamāgamaśālini | pravartante śriyo jantau kalpavṛkṣāśrite yathā || 24 ||

विचारशमसत्सङ्गसंतोषवति मानवे | प्रवर्तन्ते प्रपूर्णेन्दौ सौन्दर्याद्या गुणा इव || २५ ||

vicāraśamasatsaṅgasantoṣavati mānave | pravartante prapūrṇendau saundaryādyā guṇā iva || 25 ||

सत्सङ्गसंतोषशमविचारवति सन्मतौ | प्रवर्तन्ते मन्त्रिवरे राजनीव जयश्रियः || २६ ||

satsaṅgasantoṣaśamavicāravati sanmatau | pravartante mantrivare rājanīva jayaśriyaḥ || 26 ||

तस्मादेकतमं नित्यमेतेषां रघुनन्दन | पौरुषेण मनो जित्वा यत्नेनाभ्याहरेद्गुणम् || २७ ||

tasmādekatamaṃ nityameteṣāṃ raghunandana | pauruṣeṇa mano jitvā yatnenābhyāharedguṇam || 27 ||

परं पौरुषमाश्रित्य जित्वा चित्तमतङ्गजम् | यावदेको गुणो नान्तस्तावन्नास्त्युत्तमा गतिः || २८ ||

paraṃ pauruṣamāśritya jitvā cittamataṅgajaṃ | yāvadeko guṇo nāntastāvannāstyuttamā gatiḥ || 28 ||

पौरुषेण प्रयत्नेन दन्तैर्दन्तान्विचूर्णयेत् | यावन्नाभिनिविष्टं ते मनो राम गुणार्जने || २९ ||

pauruṣeṇa prayatnena dantairdantānvicūrṇayet | yāvannābhiniviṣṭaṃ te mano rāma guṇārjane || 29 ||

देवो भवाथ यक्षो वा पुरुषः पादपोऽथ वा | तावत्तव महाबाहो नोपायोऽस्तीह कश्चन || ३० ||

devo bhavātha yakṣo vā puruṣaḥ pādapo'tha vā | tāvattava mahābāho nopāyo'stīha kaścana || 30 ||

एकस्मिन्नेव फलदे गुणे बलमुपागते | क्षीयन्ते सर्व एवाशु दोषा विवशचेतसः || ३१ ||

ekasmineva phalade guṇe balamupāgate | kṣīyante sarva evāśu doṣā vivśacetasaḥ || 31 ||

गुणे विवृद्धे वर्धन्ते गुणा दोषजयप्रदाः | दोषे विवृद्धे वर्धन्ते दोषा गुणविनाशनाः || ३२ ||

guṇe vivṛddhe vardhante guṇā doṣajayapradāḥ | doṣe vivṛddhe vardhante doṣā guṇavināśanāḥ || 32 ||

मनोमोहवने ह्यस्मिन्वेगिनी वासनासरित् | शुभाशुभबृहत्कूला नित्यं वहति जन्तुषु || ३३ ||

manomohavane hyasminveginī vāsanāsarit | śubhāśubhabṛhatkūlā nityaṃ vahati jantuṣu || 33 ||

सा हि स्वेन प्रयत्नेन यस्मिन्नेव निपात्यते | कूले तेनैव वहति यथेच्छसि तथा कुरु || ३४ ||

sā hi svena prayatnena yasminneva nipātyate | kūle tenaiva vahati yathecchasi tathā kuru || 34 ||

पुरुषयत्नजवेन मनोवने शुभतटानुगतां क्रमशः कुरु | वरमते निजभावमहानदीमहह तेन मनागपि नोह्यसे || ३५ ||

puruṣayatnajavena manovane śubhatatānugatāṃ kramśaḥ kuru | varamate nijabhāvamahānadīmahah tena manāgapi nohyase || 35 ||