Mumukṣu मुमुक्षु

श्रीवसिष्ठ उवाच | शास्त्रावबोधामलया धिया परमपूतया | कर्तव्यः कारणज्ञेन विचारोऽनिशमात्मनः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | śāstrāvabodhāmalayā dhiyā paramapūtayā | kartavyaḥ kāraṇajñena vicāro'niśamātmanaḥ || 1 ||

विचारात्तीक्ष्णतामेत्य धीः पश्यति परं पदम् | दीर्घसंसाररोगस्य विचारो हि महौषधम् || २ ||

vicārāttīkṣṇatāmetya dhīḥ paśyati paraṃ padam | dīrghasaṃsārarogasya vicāro hi mahauṣadham || 2 ||

आपद्वनमनन्तेहापरिपल्लविताकृति | विचारक्रकचच्छिन्नं नैव भूयः प्ररोहति || ३ ||

āpadvanamanantehāparipallavitākṛti | vicārakrakacacchinnaṃ naiva bhūyaḥ prarohati || 3 ||

मोहेन बन्धुनाशेषु संकटेषु शमेषु च | सर्वं व्याप्तं महाप्राज्ञ विचारो हि सतां गतिः || ४ ||

mohena bandhunāśeṣu saṅkaṭeṣu śameṣu ca | sarvaṃ vyāptaṃ mahāprājña vicāro hi satāṃ gatiḥ || 4 ||

न विचारं विना कश्चिदुपायोऽस्ति विपश्चिताम् | विचारादशुभं त्यक्त्वा शुभमायाति धीः सताम् || ५ ||

na vicāraṃ vinā kaścidupāyo'sti vipaścitām | vicārādaśubhaṃ tyaktvā śubhamāyāti dhīḥ satām || 5 ||

बलं बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिः क्रियाफलम्| फलन्त्येतानि सर्वाणि विचारेणैव धीमताम् || ६ ||

balaṃ buddhiśca tejaśca pratipattiḥ kriyāphalam| phalantyetāni sarvāṇi vicāreṇaiva dhīmatām || 6 ||

युक्तायुक्तमहादीपमभिवाञ्छितसाधकम्| स्फारं विचारमाश्रित्य संसारजलधिं तरेत् || ७ ||

yuktāyuktamahādīpamabhivāñchitasādhakam| sphāraṃ vicāramāśritya saṃsārajaladhiṃ taret || 7 ||

आलूनहृदयाम्भोजान्महामोहमतङ्गजान्| विदारयति शुद्धात्मा विचारो नाम केसरी || ८ ||

ālūnahṛdayāmbhojānmahāmohamataṅgajān| vidārayati śuddhātmā vicāro nāma kesarī || 8 ||

मूढाः कालवशेनेह यद्गताः परमं पदम्| तद्विचारप्रदीपस्य विजृम्भितमनुत्तमम् || ९ ||

mūḍhāḥ kālavaśeneha yadgatāḥ paramaṃ padam| tadvicārapradīpasya vijṛmbhitamanuttamam || 9 ||

राज्यानि संपदः स्फारा भोगो मोक्षश्च शाश्वतः| विचारकल्पवृक्षस्य फलान्येतानि राघव || १० ||

rājyāni saṃpadaḥ sphārā bhogo mokṣaśca śāśvataḥ| vicārakalpavṛkṣasya phalānyetāni rāghava || 10 ||

या विवेकविकासिन्यो मतयो महतामिहन ता विपदि मज्जन्ति तुम्बकानीव वारिणि || ११ ||

yā vivekavikāsinyo matayo mahatāmihana tā vipadi majjanti tumbakānīva vāriṇi || 11 ||

विचारोदयकारिण्या धिया व्यवहरन्ति येफलानामत्युदाराणां भाजनं हि भवन्ति ते || १२ ||

vicārodayakāriṇyā dhiyā vyavaharanti yephalānāmatyudārāṇāṃ bhājanaṃ hi bhavanti te || 12 ||

मूर्खहृत्काननस्थानामाशाप्रथमरोधिनामविचारकरञ्जानां मञ्जर्यो दुःखरीतयः || १३ ||

mūrkhahṛtkānanasthānāmāśāprathamarodhināmavicārakarañjānāṃ mañjaryo duḥkharītayaḥ || 13 ||

कज्जलक्षोदमलिना मदिरामदधर्मिणीअविचारमयी निद्रा यातु ते राघव क्षयम् || १४ ||

kajjalakṣodamalinā madirāmadadharmiṇīavicāramayī nidrā yātu te rāghava kṣayam || 14 ||

महापदतिदीर्घेषु सद्विचारपरो नरःन निमज्जति मोहेषु तेजोराशिस्तमःस्विव || १५ ||

mahāpadatidīrgheṣu sadvicāraparo naraḥna nimajjati moheṣu tejorāśistamaḥsviva || 15 ||

मानसे सरसि स्वच्छे विचारकमलोत्करः । नूनं विकसितो यस्य हिमवानिव भाति सः || १६ ||

mānase sarasi svacche vicārakamalotkaraḥ | nūnaṃ vikasito yasya himavāniva bhāti saḥ || 16 ||

विचारविकला यस्य मतिर्मान्द्यमुपेयुषः । तस्योदेत्यशनिश्चन्द्रान्मुधा यक्षः शिशोरिव || १७ ||

vicāravikalā yasya matirmāndyamupēyuṣaḥ | tasyodetyaśaniścandrānmudhā yakṣaḥ śiśoriva || 17 ||

दुःखखण्डकमस्थूलं विपन्नवलतामधुः । राम दूरे परित्याज्यो निर्विवेको नराधमः || १८ ||

duḥkhakhṇḍakamastūlaṃ vipannavalatāmadhuḥ | rāma dūrē parityājyo nirvivēko narādhamaḥ || 18 ||

ये केचन दुरारम्भा दुराचारा दुराधयः । अविचारेण ते भान्ति वेतालास्तमसा यथा || १९ ||

ye kecana durārambhā durācārā durādhayaḥ | avicāreṇa te bhānti vetālāstamasā yathā || 19 ||

अविचारिणमेकान्तवनद्रुमसधर्मकम् । अक्षमं साधुकार्येषु दूरे कुरु रघूद्वह || २० ||

avicāriṇamēkāntavanadrumasadharmakam | akṣamaṃ sādhukāryeṣu dūrē kuru raghūdvaha || 20 ||

विविक्तं हि मनो जन्तोराशावैवश्यवर्जितम् | परां निर्वृतिमभ्येति पूर्णचन्द्र इवात्मनि || २१ ||

vivekaṃ hi mano jantorāśāvaivaśyavarjitam | parāṃ nirvṛtimabhyeti pūrṇacandra ivātmani || 21 ||

विवेकितोदिता देहे सर्वं शीतलयत्यलम् | अलंकरोति चात्यन्तं ज्योत्स्नेव भुवनं यथा || २२ ||

vivekitoditā dehe sarvaṃ śītalayatyalam | alaṃkaroti cātyantaṃ jyotsneva bhuvanaṃ yathā || 22 ||

परमार्थपताकाया धियो धवलचामरम् | विचारो राजते जन्तो रजन्यामिव चन्द्रमाः || २३ ||

paramārthapatākāyā dhiyo dhavalacāmaram | vicāro rājate janto rajanyāmiva candramāḥ || 23 ||

विचारचारवो जीवा भासयन्तो दिशो दश | भान्ति भास्करवन्नूनं भूयो भवभयापहाः || २४ ||

vicāracāravo jīvā bhāsayanto diśo daśa | bhānti bhāskaravannūnaṃ bhūyo bhavabhayāpahāḥ || 24 ||

बालस्य स्वमनोमोहकल्पितः प्राणहारकः | रात्रौ नभसि वेतालो विचारेण विलीयते || २५ ||

bālasya svamanomohakalpitaḥ prāṇahārakaḥ | rātrau nabhasi vetālo vicāreṇa vilīyate || 25 ||

सर्वं एव जगद्भावा अविचारेण चारवः| अविद्यमानसद्भावा विचारविशरारवः || २६ ||

sarvaṃ eva jagadbhāvā avicāreṇa cāravaḥ| avidyamānasadbhāvā vicāraviśarāravaḥ || 26 ||

पुंसो निजमनोमोहकल्पितोऽनल्पदुःखदः| संसारचिरवेतालो विचारेण विलीयते || २७ ||

pumso nijamanomohakalpito'nalpaduḥkhadaḥ| saṃsāraciravetālo vicāreṇa vilīyate || 27 ||

समं सुखं निराबाधमनन्तमनपाश्रयम्| विद्धीमं केवलीभावं विचारोच्चतरोः फलम् || २८ ||

samaṃ sukhaṃ nirābādhamanantamanapāśrayam| viddhīmaṃ kevalībhāvaṃ vicāroccataroḥ phalam || 28 ||

अचलस्थितितोदारा प्रकटाभोगतेजसा| तेन निष्कामतोदेति शीततेवेन्दुनोदिता || २९ ||

acalasthititodārā prakaṭābhogatejasā| tena niṣkāmatodeti śītatēvēndunoditā || 29 ||

स्वविचारमहौषध्या साधुश्चित्तनिषण्णया| तयोत्तमत्वप्रदया नाभिवाञ्छति नोज्झति || ३० ||

svavicāramahauṣadhyā sādhuścittaniṣaṇṇayā| tayottamatvapradayā nābhivāñchati nojjhati || 30 ||

तत्पदालम्बनं चेतः स्फारमाभासमागतम्| नास्तमेति न चोदेति खमिवातिततान्तरम् || ३१ ||

tatpadālambanaṃ cetaḥ sphāramābhāsamāgatam| nāstameti na codeti khamivātitatāntaram || 31 ||

न ददाति न चादत्ते न चोन्नमति शाम्यति| केवलं साक्षिवत्पश्यञ्जगदाभोगि तिष्ठति || ३२ ||

na dadāti na cādatte na cunnamati śāmyati| kevalaṃ sākṣivatpaśyañjagadābhogi tiṣṭhati || 32 ||

न च शाम्यति नाप्यन्तर्नापि बाह्येऽवतिष्ठति| न च नैष्कर्म्यमादत्ते न च कर्मणि मज्जति || ३३ ||

na ca śāmyati nāpyantarnāpi bāhye'vatiṣṭhati| na ca naiṣkarmyamādatte na ca karmaṇi majjati || 33 ||

उपेक्षते गतं वस्तु संप्राप्तमनुवर्तते| न क्षुब्धो न च वाऽक्षुब्धो भाति पूर्ण इवार्णवः || ३४ ||

upekṣate gataṃ vastu saṃprāptamanuvartate| na kṣubdho na ca vā'kṣubdho bhāti pūrṇa ivārṇavaḥ || 34 ||

एवं पूर्णेन मनसा महात्मानो महाशयाः| जीवन्मुक्ता जगत्यस्मिन्विहरन्तीह योगिनः || ३५ ||

evaṃ pūrṇena manasā mahātmāno mahāśayāḥ| jīvanmuktā jagatyasminviharantīha yoginaḥ || 35 ||

उषित्वा सुचिरं कालं धीरास्ते यावदीप्सितम् | ते तमन्ते परित्यज्य यान्ति केवलतां तताम् || ३६ ||

uṣitvā suciram kālam dhīrāste yāvadīpsitam | te tamante parityajya yānti kevalatām tatām || 36 ||

कोऽहं कस्य च संसार इत्यापद्यपि धीमता | चिन्तनीयं प्रयत्नेन सप्रतीकारमात्मना || ३७ ||

ko'ham kasya ca saṃsāra ityāpadyapi dhīmatā | cintanīyam prayatnena sapratīkāramātmanā || 37 ||

कार्यसंकटसंदेहं राजा जानाति राघव | निष्फलं सफलं वापि विचारेणैव नान्यथा || ३८ ||

kāryasaṃkaṭasaṃdehaṃ rājā jānāti rāghava | niṣphalam saphalam vāpi vicāreṇaiva nānyathā || 38 ||

वेदवेदान्तस्रिद्धान्तस्थितयः स्थितिकारणम् | निर्णीयन्ते विचारेण दीपेन च भुवो निशि || ३९ ||

vedavedāntasriddhāntasthitayaḥ sthitikāraṇam | nirṇīyante vicāreṇa dīpena ca bhuvo niśi || 39 ||

अनष्टमन्धकारेषु बहुतेजःस्वजिह्मितम् | पश्यत्यपि व्यवहितं विचारश्चारुलोचनम् || ४० ||

anaṣṭamandhakāreṣu bahutejaḥsvajihmitam | paśyatyapi vyavahitaṃ vicāraścāru locanam || 40 ||

विवेकान्धो हि जात्यन्धः शोच्यः सर्वस्य दुर्मतिः | दिव्यचक्षुर्विवेकात्मा जयत्यखिलवस्तुषु || ४१ ||

vivekāndho hi jātyandhaḥ śocyah sarvasya durmatih | divyacakṣurvivekātmā jayatyakhilavastuṣu || 41 ||

परमात्ममयी मान्या महानन्दैकसाधिनी | क्षणमेकं परित्याज्या न विचारचमत्कृतिः || ४२ ||

paramātmamayī mānyā mahānandaikekasādhinī | kṣaṇamekaṃ parityājyā na vicāracamatkṛtiḥ || 42 ||

विचारचारुपुरुषो महतामपि रोचते | परिपक्वचमत्कारं सहकारफलं यथा || ४३ ||

vicāracārupuruṣo mahatāmapi rocate | paripakvacamatkāraṃ sahakāraphalaṃ yathā || 43 ||

विचारकान्तमतयो नानेकेषु पुनःपुनः | लुठन्ति दुःखश्वभ्रेषु ज्ञाताध्वगतयो नराः || ४४ ||

vicārakāntamatayo nānekeṣu punaḥpunaḥ | luṭhanti duḥkhaśvabhreṣu jñātādhvagatayo narāḥ || 44 ||

नच रौति तथा रोगी नानर्थशतजर्जरः | अविचारविनष्टात्मा यथाऽज्ञः परिरोदिति || ४५ ||

naca rauti tathā rogī nānarthaśatajarjarah | avicāravinaṣṭātmā yathā'jñaḥ pariroditi || 45 ||

वरं कर्दममेकत्वं मलकीटकता वरम् | वरमन्धगुहाहित्वं न नरस्याविचारिता || ४६ ||

varaṃ kardamamekatvaṃ malakīṭakatā varaṃ | varamandhaguhaahitvaṃ na narasyāvicāritā || 46 ||

सर्वानर्थनिजावासं सर्वसाधुतिरस्कृतम् | सर्वदौस्थित्यसीमान्तमविचारं परित्यजेत् || ४७ ||

sarvānarthanijāvāsaṃ sarvasādhutiraskṛtam | sarvadausthityasīmāntamavicāraṃ parityajet || 47 ||

नित्यं विचारयुक्तेन भवितव्यं महात्मना | तथान्धकूपे पततां विचारो ह्यवलम्बनम् || ४८ ||

nityaṃ vicārayuktena bhavitavyaṃ mahātmanā | tathāndhakūpe patatāṃ vicāro hyavalambanam || 48 ||

स्वयमेवात्मनात्मानमवष्टभ्य विचारतः | संसारमोहजलधेस्तारयेत्स्वमनोमृगम् || ४९ ||

svayamevātmanātmānamavaṣṭabhya vicārataḥ | saṃsāramohajaladhestārayetsvamanomṛgam || 49 ||

कोऽहं कथमयं दोषः संसाराख्य उपागतः | न्यायेनेति परामर्शो विचार इति कथ्यते || ५० ||

ko'haṃ kathamayaṃ doṣaḥ saṃsārākhya upāgataḥ | nyāyeneiti parāmarśo vicāra iti kathyate || 50 ||

अन्धान्धमोहसुधनं चिरं दुःखाय केवलम् | कृतं शिलाया हृदयं दुर्मतेश्चाविचारिणः || ५१ ||

andhāndhamohasudhanaṃ chiraṃ duḥkhāya kevalam | kṛtaṃ śilāyā hṛdayaṃ durmateścāvicāriṇaḥ || 51 ||

भावाभावग्रहोत्सर्गदृशामिह हि राघव | न विचारादृते तत्त्वं ज्ञायते साधु किंचन || ५२ ||

bhāvābhāvagrahotsargadṛśāmiha hi rāghava | na vicārādṛte tattvaṃ jñāyate sādhu kiṃcana || 52 ||

विचाराज्ज्ञायते तत्त्वं तत्त्वाद्विश्रान्तिरात्मनि | अतो मनसि शान्तत्वं सर्वदुःखपरिक्षयः || ५३ ||

vicārājjñāyate tattvaṃ tattvādviśrāntirātmani | ato manasi śāntatvaṃ sarvaduḥkhaparikṣayaḥ || 53 ||

सफलता फलते भुवि कर्मणां प्रकटतां किल गच्छति उत्तमाम् | स्फुटविचारदृशैव विचारिता शमवते भवते च विरोचताम् || ५४ ||

saphalatā phalate bhuvi karmaṇāṃ prakaṭatāṃ kila gacchati uttamām | sphuṭavicāradṛśaiva vicāritā śamavate bhavate ca virocataṃ || 54 ||