Mumukṣu मुमुक्षु

श्रीवसिष्ठ उवाच | एतां दृष्टिमवष्टभ्य दृष्टात्मानः सुबुद्धयः | विचरन्तीह संसारे महान्तोऽभ्युदिता इव || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya dṛṣṭātmānaḥ subuddhayaḥ | vicarantīha saṃsāre mahānto'bhyuditā iva || 1 ||

न शोचन्ति न वाञ्छन्ति न याचन्ते शुभाशुभम् | सर्वमेव च कुर्वन्ति न कुर्वन्तीह किंचन || २ ||

na śocanti na vāñchanti na yācante śubhāśubham | sarvameva ca kurvanti na kurvantīha kiṃcana || 2 ||

स्वच्छमेवावतिष्ठन्ते स्वच्छं कुर्वन्ति यान्ति हि | हेयोपादेयतापक्षरहिताः स्वात्मनि स्थिताः || ३ ||

svacchamevāvatiṣṭhante svacchaṃ kurvanti yānti hi | heyopādeyatāpakṣarahitāḥ svātmani sthitāḥ || 3 ||

आयान्ति च न चायान्ति प्रयान्ति च न यान्ति च | कुर्वन्त्यपि न कुर्वन्ति न वदन्ति वदन्ति च || ४ ||

āyānti ca na cāyānti prayānti ca na yānti ca | kurvantyapi na kurvanti na vadanti vadanti ca || 4 ||

ये केचन समारम्भा याश्च काश्चन दृष्टयः | हेयोपादेयतस्तास्ताः क्षीयन्तेऽधिगते पदे || ५ ||

ye kecana samārambhā yāśca kāścana dṛṣṭayaḥ | heyopādeyatastāstāḥ kṣīyante'dhigate pade || 5 ||

परित्यक्तसमस्तेहं मनोमधुरवृत्तिमत् | सर्वतः सुखमभ्येति चन्द्रबिम्ब इव स्थितम् || ६ ||

parityaktasamastehaṃ manomadhuravṛttimat | sarvataḥ sukhamabhyeti candrabimba iva sthitam || 6 ||

अपि निर्मननारम्भमव्यस्ताखिलकौतुकम् | आत्मन्येव न मात्यन्तरिन्दाविव रसायनम् || ७ ||

api nirmananārambhamavyastākhilakautukam | ātmanyeva na mātyantarindāviva rasāyanam || 7 ||

न करोतीन्द्रजालानि नानुधावति वासनाम् | बालचापलमुत्सृज्य पूर्वमेव विराजते || ८ ||

na karotīndrajālāni nānudhāvati vāsanām | bālacāpalamutsṛjya pūrvameva virājate || 8 ||

एवंविधा हि वृत्तय आत्मतत्त्वावलोकनाल्लभ्यन्ते नान्यथा || ९ ||

evaṃvidhā hi vṛttaya ātmatattvāvalokanāllabhyante nānyathā || 9 ||

तस्माद्विचारेणात्मैवान्वेष्टव्य उपासनीयो ज्ञातव्यो यावज्जीवं पुरुषेण नेतरदिति || १० ||

tasmādvicāreṇātmaivānveṣṭavya upāsanīyo jñātavyo yāvajjīvaṃ puruṣeṇa netaraditi || 10 ||

स्वानुभूतेश्च शास्त्रस्य गुरोश्चैवैकवाक्यता | यस्याभ्यासेन तेनात्मा सन्ततेनावलोक्यते || ११ ||

svānubhūteśca śāstrasya guroścaivaikavākyatā | yasyābhyāsena tenātmā santatenaavalokyate || 11 ||

अवहेलितशास्त्रार्थैरवज्ञातमहाजनैः | कष्टामप्यापदं प्राप्तो न मूढैः समतामियात् || १२ ||

avahēlitashāstrārthairavajñātamahājanaiḥ | kaṣṭāmapyāpadaṃ prāpto na mūḍhaiḥ samatāmiyāt || 12 ||

इदं श्राव्यं सुखकरं यथा दृष्टान्तसुन्दरम् | अविरुद्धमशेषेण शास्त्रं वाक्यार्थबन्धुना || १३ ||

idaṃ śrāvyaṃ sukhakaraṃ yathā dṛṣṭāntasundaram | aviruddhamśeṣeṇa śāstraṃ vākyārthabandhunā || 13 ||

किंचित्संस्कृतबुद्धीनां श्रुतं शास्त्रमिदं यथा | मौर्ख्यापहं तथा शास्त्रमन्यदस्ति न किंचन || १४ ||

kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ śrutaṃ śāstramidaṃ yathā | maurkhyāpahaṃ tathā śāstramanyadasti na kiṃcana || 14 ||

इदंश्राव्यं सुखकरं यथादृष्टान्तसुन्दरम् | अविरुद्धमशेषेण शारं वाक्यार्थबन्छुना || १५ ||

idaṃśrāvyaṃ sukhakaraṃ yathādṛṣṭāntasundaram | aviruddhamśeṣeṇa śāraṃ vākyārthabandhunā || 15 ||

आपदो या दुरुत्तारा याश्च तुच्छाः कुयोनयः | तास्ता मौर्ख्यात्प्रसूयन्ते खदिरादिव कण्टकाः || १६ ||

āpado yā duruttārā yāśca tucchāḥ kuyonayaḥ | tāstā maurkhyātprasūyante khadirādiva kaṇṭakāḥ || 16 ||

वरं शरावहस्तस्य चाण्डालागारवीथिषु | भिक्षार्थमटनं राम न मौर्ख्यहतजीवितम् || १७ ||

varaṃ śarāvahastasya cāṇḍālāgāravīthiṣu | bhikṣārthamaṭanaṃ rāma na maurkhyahatajīvitam || 17 ||

वरं घोरान्धकूपेषु कोटरेष्वेव भूरुहाम् | अन्धकीटत्वमेकान्ते न मौर्ख्यमतिदुःखदम् || १८ ||

varaṃ ghorāndhakūpeṣu koṭareṣveva bhūruhām | andhakīṭatvamekānte na maurkhyamatiduḥkhadam || 18 ||

इममालोकमासाद्य मोक्षोपायमयं जनः | अन्धतामेति न पुनः कश्चिन्मोहतमस्यपि || १९ ||

imamālokamāsādya mokṣopāyamayaṃ janaḥ | andhatāmeti na punaḥ kaścinmohatamasyaapi || 19 ||

तावन्नयति संकोचं तृष्णा वै मानवाम्बुजम् | यावद्विवेकसूर्यस्य नोदिता विमला प्रभा || २० ||

tāvannayati saṃkośaṃ tṛṣṇā vai mānavāmbujam | yāvadvivekasūryasya noditā vimalā prabhā || 20 ||

संसारदुःखमोक्षार्थे मादृशैः सह बन्धुभिः | स्वरूपमात्मनो ज्ञात्वा गुरुशास्त्रप्रमाणतः || २१ ||

saṃsāraduḥkhamokṣārthe mādṛśaiḥ saha bandhubhiḥ | svarūpamātmano jñātvā guruśāstrapramāṇataḥ || 21 ||

जीवन्मुक्ताश्चरन्तीह यथा हरिहरादयः | यथा ब्रह्मर्षयश्चान्ये तथा विहर राघव || २२ ||

jīvanmuktāścarantīha yathā hariharādayaḥ | yathā brahmarṣayaścānye tathā vihara rāghava || 22 ||

अनन्तानीह दुःखानि सुखं तृणलवोपमम् | नातः सुखेषु बध्नीयाद्दृष्टिं दुःखानुबन्धिषु || २३ ||

anantānīha duḥkhāni sukhaṃ tṛṇalavopamam | nātaḥ sukheṣu badhnīyāddṛṣṭiṃ duḥkhānubandhiṣu || 23 ||

यदनन्तमनायासं तत्पदं सारसिद्धये | साधनीयं प्रयत्नेन पुरुषेण विजानता || २४ ||

yadanantamanāyāsaṃ tatpadaṃ sārasiddhaye | sādhanīyaṃ prayatnena puruṣeṇa vijānatā || 24 ||

त एव पुरुषार्थस्य भाजनं पुरुषोत्तमाः | अनुत्तमपदालम्बि मनो येषां गतज्वरम् || २५ ||

ta eva puruṣārthasya bhājanaṃ puruṣottamāḥ | anuttamapadālambi mano yeṣāṃ gatajvaram || 25 ||

संभोगाशनमात्रेण राज्यादिषु सुखेषु ये| संतुष्टा दुष्टमनसो विद्धि तानन्धदर्दुरान् || २६ ||

saṃbhogāśanamātreṇa rājyādiṣu sukheṣu ye| santuṣṭā duṣṭamanaso viddhi tānandhadardurān || 26 ||

ये शठेषु दुरन्तेषु दुष्कृतारम्भशालिषु| द्विषत्सु मित्ररूपेषु भक्ता वै भोगभोगिषु || २७ ||

ye śaṭheṣu duranteṣu duṣkṛtārambhaśāliṣu| dviṣatsu mitrarūpeṣu bhaktā vai bhogabhogiṣu || 27 ||

ते यान्ति दुर्गमाद्दुर्गं दुःखाद्दुःखं भयाद्भयम्| नरकान्नरकं मूढा मोहमन्थरबुद्धयः || २८ ||

te yānti durgamāddurgaṃ duḥkhāddduḥkhaṃ bhayādbhayam| narakānnarakaṃ mūḍhā mohamantharabuddhayaḥ || 28 ||

परस्परविनाशोक्तेः श्रेयःस्थो न कदाचन| सुखदुःखदशे राम तडित्प्रसरभङ्गुरे || २९ ||

parasparavināśokteḥ śreyastho na kadācana| sukhaduḥkhadaśe rāma taḍitprasarabhaṅgure || 29 ||

ये विरक्ता महात्मानः सुविविक्ता भवादृशाः| पुरुषान्विद्धि तान्वन्द्यान्भोगमोक्षैकभाजनान् || ३० ||

ye viraktā mahātmānaḥ suviviktā bhavādṛśāḥ| puruṣānviddhi tānvandyānbhogamokṣaikabhājanān || 30 ||

विवेकं परमाश्रित्य वैराग्याभ्यासयोगतः | संसारसरितं घोरामिमामापदमुत्तरेत् || ३१ ||

vivekaṃ paramāśritya vairāgyābhyāsayogataḥ | saṃsārasaritaṃ ghorāmimāmāpadamuttaret || 31 ||

न स्वप्तव्यं च संसारमायास्विह विजानता | विषमूर्च्छनसंमोहदायिनीषु विवेकिना || ३२ ||

na svaptavyaṃ ca saṃsāramāyāsvih vijānatā | viṣamūrchchanasammohadāyinīṣu vivekinā || 32 ||

संसारमिममासाद्य यस्तिष्ठत्यवहेलया | ज्वलितस्य गृहस्योच्चैः शेते तार्णस्य संस्तरे || ३३ ||

saṃsāramimamāsādya yastiṣṭhatyavahhelayā | jvalitasya gṛhasyocchaiḥ śete tārṇasya saṃstare || 33 ||

यत्प्राप्य न निवर्तन्ते यदासाद्य न शोचति | तत्पदं शेमुषीलभ्यमस्त्येवात्र न संशयः || ३४ ||

yatprāpya na nivartante yadāsādya na śocati | tatpadaṃ śemuṣīlabhyamastyevātra na saṃśayaḥ || 34 ||

नास्ति चेत्तद्विचारेण दोषः को भवतां भवेत् | अस्ति चेत्तत्समुत्तीर्णा भविष्यथ भवार्णवात् || ३५ ||

nāsti cet tadvicāreṇa doṣaḥ ko bhavatāṃ bhavet | asti cet tatsamuttīrṇā bhaviṣyatha bhavārṇavāt || 35 ||

प्रवृत्तिः पुरुषस्येह मोक्षोपायविचारणेयदा भवत्याशु तदा मोक्षभागी स उच्यते || ३६ ||

pravṛttiḥ puruṣasyeha mokṣopāyavicāraṇeyadā bhavatyāśu tadā mokṣabhāgī sa ucyate || 36 ||

अनपायि निराशङ्कं स्वास्थ्यं विगतविभ्रमम्न विना केवलीभावाद्विद्यते भुवनत्रये || ३७ ||

anapāyi nirāśaṅkaṃ svāsthyaṃ vigatavibhramamna vinā kevalībhāvādvidyate bhuvanatraye || 37 ||

तत्प्राप्तावुत्तमप्राप्तौ न क्लेश उपजायतेन धनान्युपकुर्वन्ति न मित्राणि न बान्धवाः || ३८ ||

tatprāptāvuttamaprāptau na kleśa upajāyatena dhanānyupakurvanti na mitrāṇi na bāndhavāḥ || 38 ||

न हस्तपादचलनं न देशान्तरसङ्गमःन कायक्लेशवैधुर्यं न तीर्थायतनाश्रयाः || ३९ ||

na hastapādacalanaṃ na deśāntarasaṃgamaḥna kāyakleśavaidhuryaṃ na tīrthāyatanāśrayāḥ || 39 ||

पुरुषार्थैकसाध्येन वासनैकार्थकर्मणाकेवलं तन्मनोमात्रजयेनासाद्यते पदम् || ४० ||

puruṣārthaikasādhyena vāsanaikārthakarmaṇākevalaṃ tanmanomātrajayenāsādyate padam || 40 ||

विवेकमात्रसाध्यं तद्विचारैकान्तनिश्चयम् । त्यजता दुःखजालानि नरेणैतदवाप्यते || ४१ ||

vivekamātrasādhyam tadvicāraikāntanishcayam | tyajatā duḥkhajālāni nareṇaitadavāpyate || 41 ||

सुखसेव्यासनस्थेन तद्विचारयता स्वयम् । न शोच्यते पदं प्राप्य न स भूयो हि जायते || ४२ ||

sukhassevyāsanasthēna tadvicārayatā svayam | na śōcyatē padam prāpya na sa bhūyō hi jāyatē || 42 ||

तत्समस्तसुखासारसीमान्तं साधवो विदुः । तदनुत्तमनिष्पन्दं परमाहू रसायनम् || ४३ ||

tatsamastasukhāsārasīmāntam sādhavo viduḥ | tadanuttamanishpandam paramāhū rasāyanam || 43 ||

क्षयित्वात्सर्वभावानां स्वर्गमानुष्ययोर्द्वयोः । सुखं नास्त्येव सलिलं मृगतृष्णास्विवैतयोः || ४४ ||

kshayitvātsarvabhāvānām svargamānushyayordvayoḥ | sukham nāstyeva salilam mṛgatṛṣṇāsvivaitayoḥ || 44 ||

अतो मनोजयश्चिन्त्यः शमसंतोषसाधनः । अनन्तसमसंयोगस्तस्मादानन्द आप्यते || ४५ ||

atō manōjayashcintyaḥ śamasamtoṣasādhanah | anantasamasamyōgastasmādānanda āpyatē || 45 ||

तिष्ठता गच्छता चैव पतता भ्रमता तथा | रक्षसा दानवेनापि देवेन पुरुषेण वा || ४६ ||

tiṣṭhatā gacchatā caiva patatā bhramatā tathā | rakṣasā dānavenāpi devena puruṣeṇa vā || 46 ||

मनः प्रशमनोद्भूत्तं तत्प्राप्यं परमं सुखम् | विकासिशमपुष्पस्य विवेकोच्चतरोः फलम् || ४७ ||

manaḥ praśamanodbhūttaṃ tatprāpyaṃ paramaṃ sukham | vikāsiśamapuṣpasya vivekoccataroḥ phalam || 47 ||

व्यवहारपरेणापि कार्यवृन्दमविन्दता | भानुनेवाम्बरस्थेन नोज्झ्यते न च वाञ्छयते || ४८ ||

vyavahārapareṇāpi kāryavṛndamavindatā | bhānunevāmbarasthana na ujjhyate na ca vāñchayate || 48 ||

मनःप्रशान्तमत्यच्छं विश्रान्तं विगतभ्रमम् | अनीहं विगताभीष्टं नाभिवाञ्छति नोज्झ्यते || ४९ ||

manaḥpraśāntamatyacchaṃ viśrāntaṃ vigatabhramam | anīhaṃ vigatābhīṣṭaṃ nābhivāñchati nojjhyate || 49 ||

मोक्षद्वारे द्वारपालानिमाञ्छ्रणु यथाक्रमम् | येषामेकतमासक्त्या मोक्षद्वारं प्रविश्यते || ५० ||

mokṣadvāre dvārapālānimāñchraṇu yathākramam | yeṣāmekatamāsaktyā mokṣadvāraṃ praviśyate || 50 ||

सुखदोषदशादीर्घा संसारमरुमण्डली | जन्तोः शीतलतामेति शीतरश्मेः समप्रभा || ५१ ||

sukhadoṣadaśādīrghā saṃsāramarumaṇḍalī | jantoḥ śītalatāmeti śītarashmeḥ samaprabhā || 51 ||

शमेनासाद्यते श्रेयः शमो हि परमं पदम् | शमः शिवः शमः शान्ति शमो भ्रान्तिनिवारणम् || ५२ ||

śamena āsādyate śreyaḥ śamo hi paramaṃ padam | śamaḥ śivaḥ śamaḥ śānti śamo bhrāntinivāraṇam || 52 ||

पुंसः प्रशमतृप्तस्य शीतलाच्छतरात्मनः | शमभूषितचित्तस्य शत्रुरप्येति मित्रताम् || ५३ ||

puṃsaḥ praśamatṛptasya śītalācchatarātmanaḥ | śamabhūṣitacittasya śatrurapyeti mitratām || 53 ||

शमचन्द्रमसा येषामाशयः समलंकृतः | क्षीरोदानामिवोदेति तेषां परमशुद्धता || ५४ ||

śamacandramasā yeṣāmāśayaḥ samalaṅkṛtaḥ | kṣīrodānāmivodeti teṣāṃ paramaśuddhatā || 54 ||

हृत्कुशेशयकोशेषु येषां शमकुशेशयम् | सतां विकसितं ते हि द्विहृत्पद्माः समा हरेः || ५५ ||

hṛtkūśeśayakośeṣu yeṣāṃ śamakuśeśayam | satāṃ vikasitaṃ te hi dvihṛtpadmāḥ samā hareḥ || 55 ||

शमश्रीः शोभते येषां मुखेन्दावकलङ्किते | ते कुलीनेन्दवो वन्द्याः सौन्दर्यविजितेन्द्रियाः || ५६ ||

śamaśrīḥ śobhate yeṣāṃ mukhendāvakalaṅkite | te kulīnendavo vandyāḥ saundaryavijitendriyāḥ || 56 ||

त्रैलोक्योदरवर्तिन्यो नानन्दाय तथा श्रियः | साम्राज्यसंपत्प्रतिमा यथा शमविभूतयः || ५७ ||

trailokyodaravartinyo nānandāya tathā śriyaḥ | sāmrājyasaṃpatpratimā yathā śamavibhūtayaḥ || 57 ||

यानि दुःखानि या तृष्णा दुःसहा ये दुराधयः | तत्सर्वं शान्तचेतःसु तमोऽर्केष्विव नश्यति || ५८ ||

yāni duḥkhāni yā tṛṣṇā duḥsahā ye durādhayaḥ | tatsarvaṃ śāntacetāḥsu tamo'rkeṣviva naśyati || 58 ||

मनो हि सर्वभूतानां प्रसादमधिगच्छति | न तथेन्दोर्यथा शान्ते जने जनितकौतुकम् || ५९ ||

mano hi sarvabhūtānāṃ prasādamadhigacchati | na tathendoryathā śānte jane janitakautukam || 59 ||

शमशालिनि सौहार्दवति सर्वेषु जन्तुषु | सुजने परमं तत्त्वं स्वयमेव प्रसीदति || ६० ||

śamaśālini sauhārdavati sarveṣu jantuṣu | sujane paramaṃ tattvaṃ svayameva prasīdati || 60 ||

मातरीव परं यान्ति विषमाणि मृदूनि च | विश्वासमिह भूतानि सर्वाणि शमशालिनि || ६१ ||

mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca | viśvāsamihi bhūtāni sarvāṇi śamaśālini || 61 ||

न रसायनपानेन न लक्ष्म्यालिङ्गनेन च | तथा सुखमवाप्नोति शमेनान्तर्यथा मनः || ६२ ||

na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅganena ca | tathā sukhamavāpnoti śamenāntaryathā manaḥ || 62 ||

सर्वाधिव्याधिचलितं क्रान्तं तृष्णावरत्रया | मनः शमामृतासेकैः समाश्वासय राघव || ६३ ||

sarvādhivyādhicalitaṃ krāntaṃ tṛṣṇāvaratrayā | manaḥ śamāmṛtāsekaist samāśvāsaya rāghava || 63 ||

यत्करोषि यदश्नासि शमशीतलया धिया | तत्रातिस्वदते स्वादु नेतरत्तात मानसे || ६४ ||

yatkaroṣi yadaśnāsi śamaśītalayā dhiyā | tatrātisvadate svādu netarattāt mānase || 64 ||

शमामृतरसाच्छन्नं मनो यामेति निर्वृतिम् | छिन्नान्यपि तयाङ्गानि मन्ये रोहन्ति राघव || ६५ ||

śamāmṛtarasācchannaṃ mano yāmeti nirvṛtim | chinnānyapi tayāṅgāni manye rohanti rāghava || 65 ||

न पिशाचा न रक्षांसि न दैत्या न च शत्रवः | न च व्याघ्रभुजङ्गा वा द्विषन्ति शमशालिनम् || ६६ ||

na piśācā na rakṣāṃsi na daityā na ca śatravaḥ | na ca vyāghrabhujaṅgā vā dviṣanti śamaśālinam || 66 ||

सुसंनद्धसमस्ताङ्गं प्रशमामृतवर्मणा | वेधयन्ति न दुःखानि शरा वज्रशिलामिव || ६७ ||

susaṃnaddhasamastāṅgaṃ praśamāmṛtavarmaṇā | vedhayanti na duḥkhāni śarā vajraśilāmiva || 67 ||

न तथा शोभते राजा अप्यन्तःपुरसंस्थितः | समया स्वच्छया बुद्ध्या यथोपशमशीलया || ६८ ||

na tathā śobhate rājā apyantaḥpurasaṃsthitaḥ | samayā svacchayā buddhyā yathopaśamaśīlayā || 68 ||

प्राणात्प्रियतरं दृष्ट्वा तुष्टिमेति न वै जनः | यामायाति जनः शान्तिमवलोक्य शमाशयम् || ६९ ||

prāṇātpriyataraṃ dṛṣṭvā tuṣṭimeti na vai janaḥ | yāmāyāti janaḥ śāntimavalokya śamāśayam || 69 ||

समया शमशालिन्या वृत्त्या यः साधु वर्तते | अभिनन्दितया लोके जीवतीह स नेतरः || ७० ||

samayā śamaśālinyā vṛttyā yaḥ sādhu vartate | abhinanditayā loke jīvatīha sa netaraḥ || 70 ||

अनुद्धतमनाः शान्तः साधुः कर्म करोति यत् | तत्सर्वमभिनन्दन्ति तस्येमा भूतजातयः || ७१ ||

anuddhatamanāḥ śāntaḥ sādhuḥ karma karoti yat | tatsarvamabhinandanti tasyemā bhūtajātayaḥ || 71 ||

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा शुभाशुभम् | न हृष्यति ग्लायति यः स शान्त इति कथ्यते || ७२ ||

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham | na hṛṣyati glāyati yaḥ sa śānta iti kathyate || 72 ||

यः समः सर्वभूतेषु भावि काङ्क्षति नोज्झति | जित्वेन्द्रियाणि यत्नेन स शान्त इति कथ्यते || ७३ ||

yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu bhāvi kāṅkṣati nojjhati | jitvendriyāṇi yatnena sa śānta iti kathyate || 73 ||

स्पृष्ट्वाऽवदातया बुद्ध्या यथैवान्तस्तथा बहिः | दृश्यन्ते यत्र कार्याणि स शान्त इति कथ्यते || ७४ ||

spṛṣṭvā'vadātayā buddhyā yathaivāntastathā bahiḥ | dṛśyante yatra kāryāṇi sa śānta iti kathyate || 74 ||

तुषारकरबिम्बाभं मनो यस्य निराकुलम् | मरणोत्सवयुद्धेषु स शान्त इति कथ्यते || ७५ ||

tuṣārakarabimbābhaṃ mano yasya nirākulam | maraṇotsavayuddheṣu sa śānta iti kathyate || 75 ||

स्थितोऽपि न स्थित इव न हृष्यति न कुप्यति | यः सुषुप्तसमः स्वस्थः स शान्त इति कथ्यते || ७६ ||

sthito’pi na sthita iva na hṛṣyati na kupyati | yaḥ suṣuptasamaḥ svasthaḥ sa śānta iti kathyate || 76 ||

अमृतस्यन्दसुभगा यस्य सर्वजनं प्रति | दृष्टिः प्रसरति प्रीता स शान्त इति कथ्यते || ७७ ||

amṛtasyandasubhagā yasya sarvajanaṃ prati | dṛṣṭiḥ prasarati prītā sa śānta iti kathyate || 77 ||

योऽन्तः शीतलतां यातो यो भावेषु न मज्जति | व्यवहारी न संमूढः स शान्त इति कथ्यते || ७८ ||

yo’ntaḥ śītalatāṃ yāto yo bhāveṣu na majjati | vyavahārī na saṃmūḍhaḥ sa śānta iti kathyate || 78 ||

अप्यापत्सु दुरन्तासु कल्पान्तेषु महत्स्वपि | तुच्छेऽहं न मनो यस्य स शान्त इति कथ्यते || ७९ ||

apyāpatsu durantāsu kalpānteṣu mahatsvapi | tucchē’haṃ na mano yasya sa śānta iti kathyate || 79 ||

आकाशसदृशी यस्य पुंसः संव्यवहारिणः | कलङ्कमेति न मतिः स शान्त इति कथ्यते || ८० ||

ākāśasadṛśī yasya puṃsaḥ saṃvyavahāriṇaḥ | kalaṅkameti na matiḥ sa śānta iti kathyate || 80 ||

तपस्विषु बहुज्ञेषु याजकेषु नृपेषु च | बलवत्सु गुणाढ्येषु शमवानेव राजते || ८१ ||

tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca | balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavāneva rājate || 81 ||

शमसंसक्तमनसां महतां गुणशालिनाम् | उदेति निर्वृतिश्चित्ताज्ज्योत्स्नेव सितरोचिषः || ८२ ||

śamasansaktamanasāṃ mahatāṃ guṇaśālinām | udeti nirvṛtiścittājjyotsneva sitarociṣaḥ || 82 ||

सीमान्तो गुणपूगानां पौरुषैकान्तभूषणम् | संकटेषु भयस्थाने शमः श्रीमान्विराजते || ८३ ||

sīmānto guṇapūgānāṃ pauruṣaikāntabhūṣaṇam | saṅkaṭeṣu bhayasthāne śamaḥ śrīmānvirājate || 83 ||

शमममृतमहार्यमार्यगुप्तं परमवलम्ब्य परं पदं प्रयाताः | रघुतनय यथा महानुभावाः क्रममनुपालय सिद्धये तमेव || ८४ ||

śamamamṛtamahāryamāryaguptaṃ paramavalambya paraṃ padaṃ prayātāḥ | raghutanaya yathā mahānubhāvāḥ kramaamanupālaya siddhaye tameva || 84 ||