Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | प्राप्तेषु सुखदुःखेषु यो नश्यति स नश्यति | यो न नश्यत्यनाशोऽसावलं शास्त्रोपदेशनैः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | prāpteṣu sukhaduḥkheṣu yo naśyati sa naśyati | yo na naśyaty anāśo'sāv alaṃ śāstropadeśanaiḥ || 1 ||

यस्य चेच्छोदयस्तस्य सन्त्यवश्यं सुखादयः | ते चेत्सम्यक्चिकित्स्यन्ते पूर्वमिच्छैव मुच्यताम् || २ ||

yasya ceccodayastasya santyavaśyaṃ sukhādayaḥ | te cetsamyakcikitsyante pūrvamicchaiva mucyatām || 2 ||

अहं जगदिदं भ्रान्तिर्नास्त्येव परमे पदे | इदं शान्तमनालम्बं सर्वं निर्वाणमव्ययम् || ३ ||

ahaṃ jagadidaṃ bhrāntirnāstyeva parame pade | idaṃ śāntamanālambaṃ sarvaṃ nirvāṇamavyayam || 3 ||

अहं ब्रह्म जगच्चेति शब्दसंभ्रमविभ्रमः | सर्वस्मिञ्छान्त आकाशे केन नामोपकल्पितः || ४ ||

ahaṃ brahma jagacceti śabdasambhramavibhramaḥ | sarvasmiñchānta ākāśe kena nāmopakalpitaḥ || 4 ||

नेहास्त्यहं न च जगन्न च ब्रह्मादिशब्दकाः | शान्तस्यैकस्य सर्वत्वात्कर्ता भोक्तेह कः कुतः || ५ ||

nehaastyahaṃ na ca jagann na ca brahmādiśabdakāḥ | śāntasyaiaksya sarvatvātkartā bhokta ih kakutah || 5 ||

उपदेश्यातिशायित्वात्सर्वापह्नव एव च | कृतोऽयं स च सत्यात्मा त एवाहं विशिष्यते || ६ ||

upadeśyātiśāyitvātsarvāpahnav eva ca | kṛto'yaṃ sa ca satyātmā ta evāhaṃ viśiṣyate || 6 ||

अग्रस्थसिद्धसंचारो ज्ञायते नापि दारुणः | यथैकपार्श्वसंसुप्तनरः स्वप्नाभ्रगर्जितम् || ७ ||

agrasthasiddhasaṃcāro jñāyate nāpi dāruṇaḥ | yathaikapārśvasaṃsuptanaraḥ svapnābhrajgarjitam || 7 ||

ज्ञप्तौ नास्ति यतस्तेन सिद्धाचारो न लक्ष्यते | स्वभाव इति सर्वेण ज्ञप्तिस्थो ह्यनुभूयते || ८ ||

jñaptau nāsti yatastena siddhācāro na lakṣyate | svabhāva iti sarveṇa jñaptistho hyanubhūyate || 8 ||

ज्ञप्तिरप्यात्मभूतैव सर्वं भाति हि तन्मयम् | तस्मात्साहं जगत्सर्वमभिन्नं परमात्मनः || ९ ||

jñaptirapyātmabhūtaiva sarvaṃ bhāti hi tanmayam | tasmātsāhaṃ jagatsarvamabhinnaṃ paramātmanaḥ || 9 ||

ज्ञप्तिर्जगत्तया भाति संकल्पस्वप्नयोरिव | अनानावयवोदेति जलमूर्मितया यथा || १० ||

jñaptirjagattayā bhāti saṃkalpasvapnayoriva | anānāvayavodeti jalamūrmitayā yathā || 10 ||

एकात्मैवोदये ज्ञप्तेर्नानातामिव चागतः | अज्ञानात्स त्ववस्तुत्वात्प्रेक्षितो नोपलभ्यते || ११ ||

ekātmaivodaye jñapter nānātāmiva cāgataḥ | ajñānāt sa tvavastutvāt prekṣito nopalabhyate || 11 ||

यथा स्वावयवानेव सर्वानवयवी भवेत् | नित्यानवयवं शान्तं ब्रह्मैवेदं तथा जगत् || १२ ||

yathā svāvayavāneva sarvānavayavī bhavet | nityānavayaṃ śāntaṃ brahmaivedaṃ tathā jagat || 12 ||

भाण्डलक्षाणि धत्तेऽन्तश्चिद्रूपकनकेष्टिका | यदेव सा चेतयते जगदादीव वेत्ति तत् || १३ ||

bhāṇḍalakṣāṇi dhatte'ntaścidrūpakanakeṣṭikā | yadeva sā cetayate jagadādīva vetti tat || 13 ||

ब्रह्मैव कचतीवेदं सत्तयाच्छजगत्तया | चिद्रूपत्वाद्द्रवात्मत्वात्तरङ्गादितयाब्धिवत् || १४ ||

brahmaiva kacatīvedaṃ sattayācchajagattayā | cidrūpatvāddravātmatvāttaraṅgāditayābdhivat || 14 ||

ब्रह्मैव कचतीवेदं सत्तयाच्छजगत्तयाचिद्रूपत्वाद्द्रवात्मत्वात्तरङ्गादितयाब्धिवत् || १५ ||

brahmaiva kacatīvedaṃ sattayācchajagattayācidrūpatvāddravātmatvāttaraṅgāditayābdhivat || 15 ||

चेतनाचेतनत्वोक्ती तस्येशत्वात्स्वदेहगे | उपदेशार्थमेवोक्ते न सद्विषयमर्थतः || १६ ||

cetanācetanatvoktī tasyeśatvātsvadehage | upadeśārthamevokte na sadviṣayamarthatḥ || 16 ||

न जगत्सन्न चैवासद्भासते चेतनाच्चिति | अचेतनान्न कचति क इवार्थग्रहोऽत्र नः || १७ ||

na jagatsann na caivāsadbhāsate cetanācciti | acetanānna kacati ka ivārthagraho'tra naḥ || 17 ||

अचेतनं चेतनं च स्पन्दास्पन्दवदात्मनः | स्वायत्ते न कदर्थस्थे स्वस्थपाषाणवत्स्थिते || १८ ||

acetanaṃ cetanaṃ ca spandāspandavadātmanaḥ | svāyatte na kadarthasthe svasthapāṣāṇavatsthite || 18 ||

यस्येक्षितस्य नो सत्ता नाधारो न च कारणम् | सोऽहमित्येव यो यक्षो न जाने कुत उत्थितः || १९ ||

yasyekṣitasya no sattā nādhāro na ca kāraṇam | so'hamityeva yo yakṣo na jāne kuta utthitaḥ || 19 ||

यस्याहमिति यक्षस्य सत्तैवास्ति न सत्यतः | अहो नु चित्रं तेनेमे भवन्तो विवशीकृताः || २० ||

yasyāhamiti yakṣasya sattaivāsti na satyataḥ | aho nu citraṃ teneme bhavanto vivashīkṛtāḥ || 20 ||

काकतालीयवद्भ्रान्तमहं ब्रह्मणि भासते | स्वमेव रूपं दृग्भ्रान्तौ केशोण्ड्रकमिवाम्बरे || २१ ||

kākatālīyavadbhrāntamahaṃ brahmaṇi bhāsate | svameva rūpaṃ dṛgbhrāntau keśoṇḍrakamivāmbare || 21 ||

ब्रह्मैवाहं जगच्चात्र कुतो नाशसमुद्भवौ | अतो हर्षविषादानां किंत्वेव कथमास्पदम् || २२ ||

brahmaivāhaṃ jagaccātra kuto nāśasamudbhavau | ato harṣaviṣādānāṃ kiṃtveva kathamāspadam || 22 ||

सर्वेश्वरत्वादीशस्य विभातीदं प्रचेतितम् | अचेतितं च नो भाति तेनाचेतितमस्तु ते || २३ ||

sarveśvaratvādīśasya vibhātīdaṃ pracetitam | acetitaṃ ca no bhāti tenācetitamastu te || 23 ||

काकतालीयवच्चित्त्वाज्जगतो भाति ब्रह्म खम् | स्वप्नसंकल्पपुरवत्तत्तस्माद्भिद्यते कथम् || २४ ||

kākatālīyavaccittvājjagato bhāti brahma kham | svapnasankalpapuravattattasmādbhidyate katham || 24 ||

यथोर्म्यादि जले वृक्षे यथा वा शालभञ्जिका | यथा घटादयो भूमौ तथा ब्रह्मणि सर्गता || २५ ||

yathormyādi jale vṛkṣe yathā vā śālabhañjikā | yathā ghaṭādayo bhūmau tathā brahmaṇi sargatā || 25 ||

अनाकृतावसंस्थाने स्वच्छे यदनुभूयते | तत्तदेवात उदितं किंनामाहं जगन्ति किम् || २६ ||

anākṛtāvasaṃsthāne svacche yadanubhūyate | tattadevāta uditaṃ kiṃnāmāhaṃ jaganti kim || 26 ||

मरुतः स्पन्दवैचित्र्यं सत्तयैव यथा तथा | ब्रह्मणो निःस्वभावस्य जगदाद्यहमादि च || २७ ||

marutaḥ spandavaicitryaṃ sattayaiva yathā tathā | brahmaṇo niḥsvabhāvasya jagadādyahamādi ca || 27 ||

यथाभ्रे लक्ष्यते वृक्षगजवाजिमृगादिता | असन्निवेशाकृतिनि सर्गाहन्ते तथापरे || २८ ||

yathābhre lakṣyate vṛkṣagajavājimṛgāditā | asanniveśākṛtini sargāhante tathāpare || 28 ||

सर्गोऽवयववद्भाति सर्व एव परे शिवे | एवं तदुपमां विद्धि कार्यकारणवद्यथा || २९ ||

sargo'vayavavadbhāti sarva eva pare śive | evaṃ tadupamāṃ viddhi kāryakāraṇavadyathā || 29 ||

अन्तःशान्तमनायासमनुपाधि गतभ्रमम् | जगत्यसंभवादेव व्योमवत्सममास्यताम् || ३० ||

antaḥśāntamanāyāsamanupādhi gatabhramam | jagatyasambhavādeva vyomavatsamamāsyatām || 30 ||

न भवन्तो न च वयं न जगन्ति न खादयः | सन्ति शान्तमशेषेण ब्रह्मेदं निर्भरं स्थितम् || ३१ ||

na bhavanto na ca vayaṃ na jaganti na khādayaḥ | santi śāntamaśeṣeṇa brahmedaṃ nirbharaṃ sthitam || 31 ||

अशेषेष्वविशेषेषु शान्ताशेषविशेषतासत्या सैवाहमित्याशु त्यक्त्वा मोक्षाय भाव्यताम् || ३२ ||

aśeṣeṣvaviśeṣeṣu śāntāśeṣaviśeṣatāsatyā saivāhamityāśu tyaktvā mokṣāya bhāvyatām || 32 ||

वेदनं बन्धनं विद्धि विद्धि मोक्षमवेदनम्यथास्थितं यथाचारं भव शान्तमवेदनम् || ३३ ||

vedanaṃ bandhanaṃ viddhi viddhi mokṣamavedanamyathāsthitaṃ yathācāraṃ bhava śāntamavedanam || 33 ||

द्रष्टा न दृश्यतां याति चितिर्नायाति चेत्यताम्चेत्याभावादजगति कः किं चेतयते कथम् || ३४ ||

draṣṭā na dṛśyatāṃ yāti citirnāyāti cetyatāmcetyābhāvādajagati kaḥ kiṃ cetayate katham || 34 ||

द्रष्टृदृश्यदशाभावाज्जाग्रत्येव सुषुप्तिवत्सरदाकाशकोशाभमसत्तोपममास्यताम् || ३५ ||

draṣṭṛdṛśyadaśābhāvājjāgratyeva suṣuptivatśaradākāśakośābhamasattopamamāsyatām || 35 ||

तथैकब्रह्मचिद्रूपे पवनस्पन्दने यथात्राचिद्बोधता सर्गो मोक्षो ब्रह्मैकबोधता || ३६ ||

tathaikabrahmacidrūpe pavanaspandane yathāatrācidbodhatā sargo mokṣo brahmaikabodhatā || 36 ||

चित्स्पन्दो ब्रह्ममरुतो यत्र सर्ग इति स्मृतः | नात्र चित्स्पन्दनं यत्स्यान्निर्वाणं तदुदाहृतम् || ३७ ||

citsapando brahmaruto yatra sarga iti smṛtaḥ | nātra citsapandanaṃ yatsyānnirvāṇaṃ tadudāhṛtam || 37 ||

बीजमन्तर्यथा वेत्ति स्वरूपं पल्लवादिकम् | तथा महाचिदन्तस्थं स्वरूपं वेत्ति सर्गताम् || ३८ ||

bījamantaryathā vetti svarūpaṃ pallavādikam | tathā mahācidantasthaṃ svarūpaṃ vetti sargatām || 38 ||

पत्रादिवेदनाद्बीजं यथा पत्रादि तिष्ठति | परा चित्सर्गसंवित्तिस्तथा भवति सर्गता || ३९ ||

patrādivedanādbījaṃ yathā patrādi tiṣṭhati | parā citsargasaṃvittistathā bhavati sargatā || 39 ||

यथा भावविकाराभाश्चित्पराः सर्गतास्तथा | सर्वे बीजानि दृष्टान्तास्तद्रूपा एव तन्मयाः || ४० ||

yathā bhāvavikārābhāścitparāḥ sargatāstathā | sarve bījāni dṛṣṭāntāstadrūpā eva tanmayāḥ || 40 ||

निर्विकारपरब्रह्ममयं सर्वमिदं जगत् | निर्विकारमनाद्यन्तमेवं विद्धि निरामयम् || ४१ ||

nirvikāraparabrahmayamaṃ sarvamidaṃ jagat | nirvikāramanādyantamevaṃ viddhi nirāmayam || 41 ||

निजसंकल्पमात्रात्मा निजसंकल्पनात्क्षयी | द्वैताद्वैतविकारोऽयं संकल्पनगरं यथा || ४२ ||

nijasaṃkalpamātrātmā nijasaṃkalpanātkṣayī | dvaitādvaitavikāro'yaṃ saṃkalpanagaraṃ yathā || 42 ||

शून्यत्वाकाशयोर्भेदो यादृशोऽवगतस्त्वया | भेदं निरात्मकं विद्धि तादृशं ब्रह्मसर्गयोः || ४३ ||

śūnyatvākāśayorbhedo yādṛśo'vagatastvayā | bhedaṃ nirātmakaṃ viddhi tādṛśaṃ brahmasargayoḥ || 43 ||

मद्वाचिद्रूपिणी शान्ता या सत्ता ब्रह्मणः पुरा | स्वतः सेयमहंत्वं च मानवोऽस्मीत्यबोधतः || ४४ ||

madvācidrūpiṇī śāntā yā sattā brahmaṇaḥ purā | svataḥ seyamahaṃtvaṃ ca mānavo'smītyabodhataḥ || 44 ||

ब्रह्मण्यस्मिञ्जगद्रूपे न किंचिदपि जायते | जातमप्यथ नष्टं च न नश्यत्यम्बुवीचिवत् || ४५ ||

brahmaṇyasmiñjagadrūpe na kiṃcidapi jāyate | jātamapyatha naṣṭaṃ ca na naśyatyambuvīcivat || 45 ||

पदार्थब्रह्मरूपेण ब्रह्मैवात्मनि तिष्ठति | अवयवीवावयवे खे खं वारीव वारिणि || ४६ ||

padārthabrahmarūpeṇa brahmaivātmani tiṣṭhati | avayavīvāvayave khe khaṃ vārīva vāriṇi || 46 ||

निमेषादर्धभागेन देशाद्देशान्तरस्थितौ | यद्रूपं संविदो मध्ये स स्वभाव उपास्यताम् || ४७ ||

nimeṣādardhabhāgena deśādddeśāntarasthitau | yadrūpaṃ saṃvido madhye sa svabhāva upāsyatām || 47 ||

संक्षुब्धमक्षुब्धमिति द्विरूपं संवित्स्वरूपं प्रवदन्ति सन्तः | श्रेयः परं येन समीहसे त्वं तदेकनिष्ठो भव माऽमतिर्भूः || ४८ ||

saṃkṣubdhamakṣubdhamiti dvirūpaṃ saṃvitsvarūpaṃ pravadanti santaḥ | śreyaḥ paraṃ yena samīhase tvaṃ tadekanniṣṭho bhava mā'matirbhūḥ || 48 ||