Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | अद्वैतैक्यं विमननं शान्तमात्मन्यवस्थितम् | यथा पङ्कमयं सैन्यं तथा शिवमयं जगत् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | advaitaikyaṃ vimananaṃ śāntamātmanyavasthitam | yathā paṅkamayaṃ sainyaṃ tathā śivamayaṃ jagat || 1 ||

मनोहंकारबुद्ध्यादिचित्तमेव च तन्मयम् | कालाकारक्रियाशब्दशक्तिसंदर्भसंयुतम् || २ ||

manohaṅkārabuddhyādicittameva ca tanmayam | kālākārakriyāśabdaśaktisaṃdarbhasaṃyutam || 2 ||

शिवपङ्कमया एव रूपालोकमनःक्रमाः | तन्मयत्वादनन्तत्वादतः किं केन चेत्यते || ३ ||

śivapaṅkamayā eva rūpālokamanḥkramāḥ | tanmayatvādanantatvādataḥ kiṃ kena cetayate || 3 ||

मातृमेयप्रमाणादिदेशकालौ दिगादि च | भावाभावविवर्तादिशिवपङ्कमयात्मकम् || ४ ||

mātṛmeyapramāṇādideśakālau digādi ca | bhāvābhāvavivartādiśivapaṅkamayātmakam || 4 ||

अहंममेत्यतः सारान्नेतरत्परमेश्वरात् | असंसक्तमतिस्तिष्ठ हा शिलोदरमौनवत् || ५ ||

ahaṃmametyataḥ sārānnetaratparamēśvarāt | asaṃsaktamatisthiṣṭha hā śilodaramaunavat || 5 ||

श्रीराम उवाच | अहंममेत्यसद्रूपं ज्ञस्याभावयतः प्रभो | अशुभं कर्मणां त्यागादनुष्ठानाच्च किं शुभम् || ६ ||

śrīrāma uvāca | ahaṃmametyasadrūpaṃ jñasyābhāvayataḥ prabho | aśubhaṃ karmaṇāṃ tyāgādanuṣṭhānācca kiṃ śubham || 6 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | पृच्छामि यदहं तत्त्वं कथयाशु ममानघ | यदि जानासि तत्त्वेन कर्म तावत्किमुच्यते || ७ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | pṛcchāmi yadahaṃ tattvaṃ kathayāśu mamānagha | yadi jānāsi tattvena karma tāvatkimucyate || 7 ||

विस्तारः कर्मणः कीदृङ् मूलं तस्य च किं भवेत् | नाशनीयं च निपुणं कथं कथय नाश्यते || ८ ||

vistāraḥ karmaṇaḥ kīdṛṅ mūlaṃ tasya ca kiṃ bhavet | nāśanīyaṃ ca nipuṇaṃ kathaṃ kathaya nāśyate || 8 ||

श्रीराम उवाच | यन्नाशनीयं निपुणं तन्नूनं च विनाश्यते | मूलकाषेण भगवन्न शाखादिविकर्तनैः || ९ ||

śrīrāma uvāca | yannāśanīyaṃ nipuṇaṃ tannūnaṃ ca vināśyate | mūlakāṣeṇa bhagavanna śākhādivikartanaiḥ || 9 ||

शुभाशुभं नाशनीयं स्वकर्म खलु धीमता | मूलकाषविनाशेन तच्च नष्टं भवत्यलम् || १० ||

śubhāśubhaṃ nāśanīyaṃ svakarma khalu dhīmatā | mūlakāṣavināśena taccanaṣṭaṃ bhavatyalam || 10 ||

कर्मवृक्षस्य वक्ष्यामि ब्रह्मन्मूलानि मे श्रृणु | यन्निकाषेण निर्मूलो न स भूयः प्ररोहति || ११ ||

karmavṛkṣasya vakṣyāmi brahmannmūlāni me śṛṇu | yannikāṣeṇa nirmūlo na sa bhūyaḥ prarohati || 11 ||

देहस्तावदयं ब्रह्मन्कर्मवृक्षः समुत्थितः | रूढः संसारविपिने विचित्राङ्गलताञ्चितः || १२ ||

dehastāvadayaṃ brahmannkarmavṛkṣaḥ samutthitaḥ | rūḍhaḥ saṃsāravipine vicitrāṅgalatāñcitaḥ || 12 ||

कर्मबीजं तरोरस्य सुखदुःखफलावलेः | क्षणतारुण्यकान्तस्य जराकुसुमहासिनः || १३ ||

karmabījaṃ tarorasya sukhaduḥkhaphalāvaleḥ | kṣaṇatāruṇyakāntasya jarākusumahāsinaḥ || 13 ||

मुहूर्तं प्रति कालोग्रमर्कटध्वंसिताकृतेः | निद्राहेमन्तजठरलीनस्वप्नदलोद्गतेः || १४ ||

muhūrtaṃ prati kālogramarkaṭadhvaṃsitākṛteḥ | nidrāhemantajaṭharalīnasvapnadalodgateḥ || 14 ||

स्ववार्धकशरच्छान्तशीर्णेहापर्णसंततेः | जगज्जंगलजातस्य कलत्रोपतृणावलेः || १५ ||

svavārdhakaśaracchāntaśīrṇehehāparṇasaṃtateḥ | jagajjaṅgalajātasya kalatropatṛṇāvaleḥ || 15 ||

पल्लवावयवा हस्तपादपृष्ठादयोऽरुणाः | पत्राणि तनुवृत्तानि सुरेखाणि चलानि च || १६ ||

pallavāvayavā hastapādapṛṣṭhādayo'ruṇāḥ | patrāṇi tanuvṛttāni surekhāṇi calāni ca || 16 ||

अरुणाः पवनालोला मृद्व्यो मसृणमूर्तयः | स्नाय्वस्थिदिग्धसरसा अङ्गुल्यो बालपल्लवाः || १७ ||

aruṇāḥ pavanālolā mṛdvyo masṛṇamūrtayaḥ | snāyvasthidigdhasarasā aṅgulyo bālapallavāḥ || 17 ||

मृद्व्यो मसृणतीक्ष्णाग्रा वृत्ता रूढाः पुनःपुनः | द्वितीयेन्दुकलाकाराः कलिका नखपङ्क्तयः || १८ ||

mṛdvyo masṛṇatīkṣṇāgrā vṛttā rūḍhāḥ punaḥpunaḥ | dvitīyendukalākārāḥ kalikā nakhapaṅktayaḥ || 18 ||

कर्मणः परिफुल्लस्य देहरूपतयेति हि | कर्मेन्द्रियाणि मूलानि दुष्टानि ग्रन्थिमन्ति च || १९ ||

karmaṇaḥ pariphuLLasya deharūpatayeti hi | karmeMdriyāṇi mūlāni duṣṭāni granthimanti ca || 19 ||

स्थिरास्थिग्रन्थिनद्धानि पङ्कमग्नात्मकानि च | वासनारसपीतानि निजरक्तरसानि च || २० ||

sthirāsthigranthinaddhāni paṅkamagnātmakāni ca | vāsanārasapītāni nijaraktarasāni ca || 20 ||

गुल्फवन्ति दृढाङ्गानि सुत्वञ्चि मसृणानि च | तेषामपि च मूलानि विद्धि बुद्धीन्द्रियाणि हि || २१ ||

gulphavanti dṛḍhāṅgāni sutvañci masṛṇāni ca | teṣāmapi ca mūlāni viddhi buddhīndriyāṇi hi || 21 ||

सुदूरमपि जातानि पञ्चस्तम्बानि तानि तु | वासनापङ्कमग्नानि रसवन्ति महान्ति च || २२ ||

sudūramapi jātāni pañcastambāni tāni tu | vāsanāpaṅkamagnāni rasavanti mahānti ca || 22 ||

तेषां मूलं बृहत्स्तम्भं मनो व्याप्तजगत्त्रयम् | पञ्चस्रोतःशिराकृष्टमुक्तानन्तरसद्रवम् || २३ ||

teṣāṃ mūlaṃ bṛhatstambhaṃ mano vyāptajagattrayam | pañcasrotaḥśirākṛṣṭamuktānantarasadravam || 23 ||

तस्य मूलं विदुर्जीवं चेत्योन्मुखचिदात्मकम् | चेत्यस्य चेतनं मूलं सर्वमूलैककारणम् || २४ ||

tasya mūlaṃ vidurjīvaṃ cetyonmukhacidātmakam | cetyasya cetanaṃ mūlaṃ sarvamūlaikakāraṇam || 24 ||

चितेस्तु ब्रह्म मूलं यत्तस्य मूलं न विद्यते | अनाख्यत्वादनन्तत्वाच्छुद्धत्वात्सत्यरूपिणः || २५ ||

cites tu brahma mūlaṃ yat tasya mūlaṃ na vidyate | anākhyatvādanantatvācchuddhatvātsatyarūpiṇaḥ || 25 ||

सर्वेषां कर्मणामेवं वेदनं बीजमुत्तमम् | स्वरूपं चेतयित्वान्तस्ततः स्पन्दः प्रवर्तते || २६ ||

sarveṣāṃ karmaṇāmevaṃ vedaṇaṃ bījamuttamam | svarūpaṃ cetayitvāntastataḥ spandaḥ pravartate || 26 ||

मुने चेतनमेवाद्यं कर्मणां बीजमुच्यते | तस्मिन्सति महाशाखो जायते देहशाल्मलिः || २७ ||

mune cetanamevādyaṃ karmaṇāṃ bījamucyate | tasminsati mahāśākho jāyate dehaśālmalīḥ || 27 ||

एतच्चेतनशब्दार्थभावनावलितं यदि | तत्कर्म बीजतामेति नो चेत्सत्परमं पदम् || २८ ||

etaccetanaśabdārthabhāvanāvalitaṃ yadi | tatkarma bījatāmeti no cet satparamaṃ padam || 28 ||

चितिश्चेतनशब्दार्थभावनावलिता यदि | तत्कर्म बीजतामेति नो चेदाद्यं परं पदम् || २९ ||

citiścetanaśabdārthabhāvanāvalitā yadi | tatkarma bījatāmeti no cedādyaṃ paraṃ padam || 29 ||

तस्माद्वेदनमेवेह कर्म कारणमाकृतेः | यदेतत्कर्मणां प्रोक्तं त्वयैवोक्तं मुनीश्वर || ३० ||

tasmādvedanameveha karma kāraṇamākṛteḥ | yadetatkarmaṇāṃ proktaṃ tvayaivoktaṃ munīśvara || 30 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | अस्य राघव सूक्ष्मस्य कर्मणो वेदनात्मनः | कस्त्यागः किमनुष्ठानं यावद्देहमिति स्थितम् || ३१ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | asya rāghava sūkṣmasya karmaṇo vedanātmanaḥ | kastyāgaḥ kimanuṣṭhānaṃ yāvaddehamiti sthitam || 31 ||

यच्चेत्यते नु तेनाशु बहिरन्तश्च भूयते | सत्याकारमसत्यं वा भवत्वाहितविभ्रमम् || ३२ ||

yaccetyate nu tenāśu bahirantaśca bhūyate | satyākāramasatyaṃ vā bhavatvāhitavibhramam || 32 ||

न चेत्यते चेत्तदलं भ्रमादस्माद्विमुच्यते | भ्रमः सत्योऽस्त्वसत्यो वा किं विचारणयानया || ३३ ||

na cetayate cettadalaṃ bhramādasmādvimucyate | bhramaḥ satyo'stvasatyo vā kiṃ vicāraṇayānayā || 33 ||

एतच्चेतनमेवान्तर्विकसत्युद्भवभ्रमैः | वासनेच्छामनःकर्मसंकल्पाद्यभिधात्मभिः || ३४ ||

etaccetanamevāntarvikasatyudbhvabhramaiḥ | vāsanecchāmanaḥkarmasaṃkalpādyabhidhātmabhiḥ || 34 ||

प्रबुद्धस्याप्रबुद्धस्य देहिनो देहगेहके | आदेहं विद्यते चित्तं त्यागस्तस्य न विद्यते || ३५ ||

prabuddhasyāprabuddhasya dehino dehagehake | ādehaṃ vidyate cittaṃ tyāgastasya na vidyate || 35 ||

जीवतां तस्य संत्यागः कथं नामोपपद्यते | केवलं कर्मशब्दार्थभावनाभावने सति || ३६ ||

jīvatāṃ tasya saṃtyāgaḥ kathaṃ nāmopapadyate | kevalaṃ karmaśabdārthabhāvanābhāvane sati || 36 ||

कर्माकर्मत्वमुत्सृज्य स्वयमेव भवत्यजम् | असंभवति संत्यागे कर्मणो यः करोति हि || ३७ ||

karmākarmatvamutsṛjya svayameva bhavatyajam | asaṃbhavati saṃtyāge karmaṇo yaḥ karoti hi || 37 ||

इदं कर्तव्यतात्यागं न किंचित्तेन तत्कृतम् | बोधादिदंतासंवित्तेः स्वयं विलयनात्तु यत् || ३८ ||

idaṃ kartavyatātyāgaṃ na kiṃcittena tatkṛtam | bodhādidāṃtāsaṃvitteḥ svayaṃ vilayanāttu yat || 38 ||

जगतस्तं विदुस्त्यागमसङ्गं मोक्षमेव च | वेदनं सति संवेद्ये सर्गादावेव वेद्यदृक् || ३९ ||

jagatastāṃ vidustyāgamasangaṃ mokṣameva ca | vedanaṃ sati saṃvedye sargādāveva vedyadṛk || 39 ||

नोत्पन्ना विद्यते नैव तस्मात्किं क्वेव वेदनम् | वेद्योन्मुखत्वं संत्यज्य रूपं यद्वेदनस्य वै || ४० ||

notpannā vidyate naiva tasmātkim kveva vedanam | vedyonmukhatvaṃ saṃtyajya rūpaṃ yadvedanasya vai || 40 ||

न वेदनं तन्नो कर्म तच्छान्तं ब्रह्म कथ्यते | चेतनं प्रोच्यते कर्म संसृत्याभ्रविकासितम् || ४१ ||

na vedaanaṃ tanno karma tacchaantaṃ brahma kathyate | chetanaṃ prochyate karma saṃsṛtyābhra vikāsitam || 41 ||

अचेतनं विदुर्मोक्षं ज्ञं प्रत्येवोपदेशगीः | त्यागो हि कर्मणां तस्मादादेहं नोपपद्यते || ४२ ||

achetanaṃ vidurmokṣaṃ jñaṃ pratyevopadeśagīḥ | tyāgo hi karmaṇāṃ tasmādādehaṃ nopapadyate || 42 ||

यैस्तु संपूज्यते कर्म तन्मूलं तैर्न मुच्यते | मूलं स्वकर्मणः संविन्मनसो वासनात्मनः || ४३ ||

yais tu saṃpūjyate karma tanmūlaṃ tairna mucyate | mūlaṃ svakarmaṇaḥ saṃvinmanaso vāsanātmanaḥ || 43 ||

सा चादेहं समुच्छेत्तुमृते बोधान्न शक्यते | राम केवलमेषान्तः कर्ममूलकरा परा || ४४ ||

sā cādehaṃ samucchettumṛte bodhānna śakyate | rāma kevalameṣāntaḥ karmamūlakarā parā || 44 ||

सूक्ष्मसंविदसंवित्त्या स्वयत्नेन निकृन्त्यते | येन संविदसंवित्त्या स्वयत्नेन विचार्यते || ४५ ||

sūkṣmasaṃvidasaṃvittyā svayatnena nikṛntyate | yena saṃvidasaṃvittyā svayatnena vicāryate || 45 ||

तेन संसृतिवृक्षस्य मूलकाषो वितन्यते || ४६ ||

tena saṃsṛtivṛkṣasya mūlakāṣo vitanyate || 46 ||

अचेतनाकाशमनन्यदेकं तदेवमस्ति त्विदमर्थहीनम् । तद्व्योमरूपं यत एतदेवं निरामयं चेतनसारमाहुः || ४७ ||

acetanākāśamananyadekaṃ tadevamasti tvidamarthahīnam | tadvyomarūpaṃ yata etadevaṃ nirāmayaṃ cetanasāramāhuḥ || 47 ||