Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | अबुद्धिपूर्वमेवागो यथा शाखाविचित्रताम् | करोत्येवमजश्चित्राः सर्गाभासः ख एव खम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | abuddhipūrvamevāgo yathā śākhāvicitratām | karotyevamajaścitrāḥ sargābhāsaḥ kha eva kham || 1 ||

यथा करोत्यबुद्ध्यादिरावर्तादि पयोनिधिः | तथा करोति खे स्वात्मा सर्वेशः सर्ववेदनाः || २ ||

yathā karotyabuddhyādirāvartādi payonidhiḥ | tathā karoti khe svātmā sarveśaḥ sarvavedanāḥ || 2 ||

तासां स्वसंविदामेव ततः स कुरुते स्वयम् | मनो बुद्धिरहंकार इत्याद्या विविधाभिधाः || ३ ||

tāsāṃ svasaṃvidāmeva tataḥ sa kurute svayam | mano buddhirahaṃkāra ityādyā vivavidhābhidhāḥ || 3 ||

अबुद्धिपूर्वमारम्भो दृश्यरूपः स्वतश्चितेः | संकल्प्यमानो बुद्ध्यादिस्तरङ्गादिर्यथाम्बुधेः || ४ ||

abuddhipūrvamārambho dṛśyarūpaḥ svataściteḥ | saṃkalpyamāno buddhyādistaraṅgādiryathāmbudheḥ || 4 ||

चिन्मात्रात्संप्रवर्तन्ते मनोबुद्ध्यादयस्तथा | आवर्तकणकल्लोलवीचयो वारिधेर्यथा || ५ ||

cinmātrātsaṃpravartante manobuddhyādayastathā | āvartakaṇakallolavīcayo vāridheryathā || 5 ||

भित्तिमात्रं यथा चित्रजगदालोकमात्रकम् | चिति चिद्व्योममात्रात्म तथैवाभासमात्रकम् || ६ ||

bhittimātraṃ yathā citrajagadālokamātrakam | citi cidvyomamātrātma tathaivābhāsamātrakam || 6 ||

अबुद्धिपूर्वमारम्भो नियत्या संनिवेशवान् | यथा संपद्यते वृत्ते तथा सर्गात्मकश्चिति || ७ ||

abuddhipūrvamārambho niyatyā saṃniveśavān | yathā saṃpadyate vṛtte tathā sargātmakaściti || 7 ||

तरौ गुलुच्छकादीनां यथान्यः कुरुतेऽभिधाः | तथा चिद्वृक्षपुष्पादिपृथ्व्यादिविहिताभिधम् || ८ ||

tarau gulucchakādīnāṃ yathānyaḥ kurute'bhidhāḥ | tathā cidvṛkṣapuṣpādipṛthvyādivihitābhidham || 8 ||

अनन्यत्पुष्पपत्रादि यथा नाम महातरोः | तथैवानन्यदेवेदं चिद्व्योम्नः परमात्मनः || ९ ||

ananyatpuṣpapatrādi yathā nāma mahātaroḥ | tathaivānanyadevedaṃ cidvyomnaḥ paramātmanaḥ || 9 ||

तराववयवेप्वन्यः करोति विविधाभिधाः | चिद्व्योमात्मनि सर्वेषु भूत्वान्य इव खात्मसु || १० ||

tarāvavayavepyanyaḥ karoti vividhābhidhāḥ | cidvyomātmani sarveṣu bhūtvānya iva khātmasu || 10 ||

चित्तरोः पल्लवाः सर्गाश्चित्त्वादेव न सन्त्यलम् | कार्यकारणवद्भाति स एव स्वप्नवत्स्वयम् || ११ ||

cittaroḥ pallavāḥ sargāścittvādeva na santyalam | kāryakāraṇavadbhāti sa eva svapnavatsvayam || 11 ||

वक्षि चेत्कथमेतस्माद्व्यर्थं तदनुभूयते | सर्गाद्यमुत्र स्वप्नादिष्वेषु कोऽपह्नवं भजेत् || १२ ||

vakṣi cet kathametasmādvyarthaṃ tadanubhūyate | sargādyamutra svapnādiṣveṣu ko'pahnavam bhajet || 12 ||

तरावाकारवत्येषा कल्पना रचिता यथा | चितेराकाशमात्रायास्तथैषा कल्पना कृता || १३ ||

tarāvākāravatyēṣā kalpanā racitā yathā | citerākāśamātrāyāstathaiṣā kalpanā kṛtā || 13 ||

यथा गन्धादयः पुष्पे गगने शून्यतादयः | यथा स्पन्दादयो वायौ तथा बुद्ध्यादयः परे || १४ ||

yathā gandhādayaḥ puṣpe gagane śūnyatādayaḥ | yathā spandādayo vāyau tathā buddhyādayaḥ pare || 14 ||

यथा गन्धादयः पुष्पे गगने शून्यतादयः | यथा स्पन्दादयो वायौ तथेमाः सृष्टयश्चिति || १५ ||

yathā gandhādayaḥ puṣpe gagane śūnyatādayaḥ | yathā spandādayo vāyau tathā imāḥ sṛṣṭayaściti || 15 ||

यथा खानिलपुष्पाणां शून्यतास्पन्दगन्धदृक् | शून्यरूपानुभूता च तथा सर्गस्थितिश्चिति || १६ ||

yathā khānilapuṣpāṇāṃ śūnyatāspandagandhadṛk | śūnyarūpānubhūtā ca tathā sargasthitiściti || 16 ||

न पृथक् शून्यता व्योम्नो न पृथग्द्रवताम्भसः | न पृथक् कुसुमाद्गन्धो नानिलात्स्पन्दन पृथक् || १७ ||

na pṛthak śūnyatā vyomno na pṛthagdravatāmbhasaḥ | na pṛthak kusumādgandho nānilātspandana pṛthak || 17 ||

अग्नेर्न पृथगुष्णत्वं पृथक् शैत्यं च नो हिमात् | चिद्व्योमैकात्मनः स्वच्छान्न जगत्पृथगीश्वरात् || १८ ||

agnerna pṛthaguṣṇatvaṃ pṛthak śaityaṃ ca no himāt | cidvyomaikātmanaḥ svacchānn jagatpṛthagīśvarāt || 18 ||

सर्गादावेव यद्व्योम्नि स्वप्नाद्धृदि च दृश्यते | अकारणं तच्चिद्व्योम्नः कथमन्यद्भवेत्किल || १९ ||

sargādāveva yadvyomni svapnāddhṛdi ca dṛśyate | akāraṇaṃ taccidvyomnaḥ kathamanyadbhavetkila || 19 ||

स्वप्न एवात्र दृष्टान्तो नित्यदृष्टो विचार्यताम् | चिन्मात्रव्यतिरेकेण सारं किं तत्र कथ्यताम् || २० ||

svapna evātra dṛṣṭānto nityadṛṣṭo vicāryatām | cinmātravyatirekeṇa sāraṃ kiṃ tatra kathyatām || 20 ||

तदिदं बुद्धिसंस्कारदृश्यमित्यादिका स्मृतिः | न संभवति यत्तत्त्वं कथयेदं कथं भवेत् || २१ ||

tadidaṃ buddhisanskāradṛśyamityādikā smṛtiḥ | na saṃbhavati yattattvaṃ kathayedaṃ kathaṃ bhavet || 21 ||

यत्तत्र दृष्टं तदिह स्मृतिकाले भवेद्यदि | नानुभूयेत तत्तत्र कैवैकस्य द्विधा स्थितिः || २२ ||

yattatra dṛṣṭaṃ tadihi smṛtikāle bhavedyadi | nānubhūyeta tattatra kaivekasya dvidhā sthitiḥ || 22 ||

तस्मादावर्तवृत्त्येदं काकतालीयवज्जगत् | चिति यद्भाति तत्रैषा पश्चात्स्वप्नादिकल्पना || २३ ||

tasmādāvartavṛttyedaṃ kākatālīyavajjagat | citi yadbhāti tatraiṣā paścātsvapnādikalpanā || 23 ||

अबुद्धिपूर्वं संपन्ने सर्गे वीच्यादयो यथा | संनिवेशः स्थितिः पश्चात्स्वयं संपद्यते तथा || २४ ||

abuddhipūrvaṃ saṃpanne sarve vīcyādayo yathā | sanniveśaḥ sthitiḥ paścātsvayaṃ saṃpadyate tathā || 24 ||

जातमेव न तज्जातं जातं यत्कारणं विना | यतोऽजातं तदेवाद्य तत्समं संस्थितं तथा || २५ ||

jātameva na tajjātaṃ jātaṃ yatkāraṇaṃ vinā | yato'jātaṃ tadevādya tatsamaṃ saṃsthitaṃ tathā || 25 ||

अबुद्धिपूर्वं संजाता रत्नादीनां यथार्चिषः| सत्तैव संनिवेशेन तथैवासां जगद्दृशाम् || २६ ||

abuddhipūrvaṃ saṃjātā ratnādīnāṃ yathārciṣaḥ| sattaiva saṃniveśena tathaivāsāṃ jagaddṛśām || 26 ||

यथाकथंचिदेवेदमादौ संपद्यते जगत् पश्चाद्गृह्णाति नियतिमावर्तोऽब्धाविवात्मनि || २७ ||

yathākathaṃcidevedamādau saṃpadyate jagat paścādgṛhṇāti niyatimāvarto'bdhāvivātmani || 27 ||

चिद्व्योम्नि स्वप्नजालानि चिज्जगन्त्यपकारणम्| प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते शून्यशून्यात्मकान्यपि || २८ ||

cidvyomni svapnajālāni cijjagantyapakāraṇam| pravartante nivartante śūnyaśūnyātmakānyapi || 28 ||

यावत्सर्वमथान्योन्यं याति कारणतां चिरम्| तेषां शून्यात्मका एव पदार्था ईश्वरादयः || २९ ||

yāvatsarvamathānyonyaṃ yāti kāraṇatāṃ ciram| teṣāṃ śūnyātmakā eva padārthā īśvarādayaḥ || 29 ||

जायते शून्यमेवेदं शून्यमेव च वर्धते| ननु शून्यतयात्यन्तं शून्यमेव विनश्यति || ३० ||

jāyate śūnyamevedaṃ śūnyameva ca vardhate| nanu śūnyatayātyantaṃ śūnyameva vinaśyati || 30 ||

शून्यं कचत्यशून्याभं दृष्टान्तं स्वप्नमत्र यः| अपह्णुतेऽनुभूतं स पशुभर्तृकुकं कुधीः || ३१ ||

śūnyaṃ kacaty aśūnyābhaṃ dṛṣṭāntaṃ svapnamatra yaḥ| apahṇute'nubhūtaṃ sa paśubhartṛkukaṃ kudhīḥ || 31 ||

असदेवेदमाभाति भ्रान्तिमात्रं सुकृत्रिमम्| चिच्चमत्कारमात्रात्म ज्ञे सन्मात्रकृत्रिमम् || ३२ ||

asadevedamābhāti bhrāntimātraṃ sukṛtrimam| ciccmatkāramātrātma jñe sanmātrakṛtrimam || 32 ||

अयं चिरस्थसंकल्पः सर्गप्रलयविभ्रमः| ज्ञानं स्वभावकचनमज्ञानं भ्रान्तिजृम्भणम् || ३३ ||

ayaṃ cirasthasaṃkalpaḥ sargapralayavibhramaḥ| jñānaṃ svabhāvakacanam ajñānaṃ bhrāntijṛmbhaṇam || 33 ||

झटित्युदेति ब्रह्मात्म दृश्यं दृष्टमकारणम्| खे सुषुप्तादिव स्वप्नः पश्चान्नियतिमृच्छति || ३४ ||

jhaṭityudeti brahmātma dṛśyaṃ dṛṣṭamakāraṇam| khe suṣuptādiva svapnaḥ paścānniyatimṛcchati || 34 ||

काकतालीयवच्चित्त्वाच्चिति दृश्यं प्रकाशते| स्वयमेव स्वभावस्थमावर्तादि यथाम्बुधौ || ३५ ||

kākatālīyavaccittvācciti dṛśyaṃ prakāśate| svayameva svabhāvasthamāvartādi yathāmbudhau || 35 ||

ईदृशो नाम चिद्धातुरयमाकाशमात्रकः । यदित्थं नाम कचति जगद्रूपेण चिद्वपुः || ३६ ||

īdṛśo nāma ciddhāturayamākāśamātrakaḥ | yaditthaṃ nāma kacati jagadrūpeṇa cidvapuḥ || 36 ||

तेन चिद्रूपिणा पश्चाद्दृश्येनात्मनि कल्पिताः । संज्ञाः स्मृत्यादिपृथ्व्यादिबुद्ध्यादिकलनात्मिकाः || ३७ ||

tena cidrūpiṇā paścāddṛśyenātmani kalpitāḥ | saṃjñāḥ smṛtyādipṛthvyādibuddhyādikalanātmikāḥ || 37 ||

श्रीराम उवाच । एवं स्थिते हे भगवन्बुद्धिसंस्कारतः स्मृतिः । इति किं प्राप्यते ब्रूहि संबुद्धा यदि न स्मृतिः || ३८ ||

śrīrāma uvāca | evaṃ sthite he bhagavanbuddhisamskārataḥ smṛtiḥ | iti kiṃ prāpyate brūhi saṃbuddhā yadi na smṛtiḥ || 38 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राम भिनद्म्येनं प्रश्नं सिंह इवेभकम् । अभेदं स्थापयाम्येकमालोकमिव भास्करः || ३९ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṇu rāma bhinadmyenaṃ praśnaṃ siṃha ivebhakam | abhedaṃ sthāpayāmyekamālokamiva bhāskaraḥ || 39 ||

विद्यते जगदात्मेदं दृश्यं चिन्मात्रकोटरे । अनुत्कीर्णा यथा वृक्षे वनस्था शालभञ्जिका || ४० ||

vidyate jagadātmedaṃ dṛśyaṃ cinmātrakoṭare | anutkīrṇā yathā vṛkṣe vanasthā śālabhañjikā || 40 ||

उद्धरेद्वृक्षतस्तक्षा कदाचिच्छालभञ्जिकाम् | अद्वितीयाच्चितिस्तम्भादुत्कीर्णां कः करोति ताम् || ४१ ||

uddharedvṛkṣatastakṣā kadācicchālabhañjikām | advitīyāccitisstambhādutkīrṇāṃ kaḥ karoti tām || 41 ||

स्तम्भे जडेन सा व्यक्तिमनुत्कीर्णेह गच्छति | चिति त्वन्तर्गता चित्त्वादेवात्मन्येव भात्यलम् || ४२ ||

stambhe jaḍena sā vyaktimanutkīrṇeha gacchati | citi tvantargatā cittvādevātmanyeva bhātyalam || 42 ||

भासमाना त्वनुत्कीर्णदेहैवापि च खात्मिका | स्वरूपादच्युता चैव चिन्मात्रादात्मनि स्थिता || ४३ ||

bhāsamānā tvannotkīrṇadehaivāpi ca khātmikā | svarūpādacyutā caiva cinmātrādātmanyi sthitā || 43 ||

सर्गादौ सर्गकलनाः करोति कलनावती । सा चित्स्वभावतः स्वप्ने खात्मन्यद्योदितामिव || ४४ ||

sargādau sargakalanāḥ karoti kalanāvatī | sā citsvabhāvataḥ svapne khātmanyadyoditāmiva || 44 ||

आकाश एव हृदये परमाकाशरूपिणी । संकल्पयति चिच्छालभञ्जिकाः स्वात्मनात्मनि || ४५ ||

ākāśa eva hṛdaye paramākāśarūpiṇī | saṃkalpayati cicchālabhañjikāḥ svātmanātmani || 45 ||

इयं ब्रह्मकला सेह चिन्मात्रकलना त्वियम् । इयं चितिरियं जीवस्त्वहंकारस्त्वसाविति || ४६ ||

iyam brahmakalā seha cinmātrakalanā tv iyam | iyam citir iyam jīvas tv ahaṃkāras tv asāv iti || 46 ||

इयं बुद्धिरियं चित्तमयं काल इदं नभः । अयं सोऽहं क्रिया चेयमिदं तन्मात्रपञ्चकम् || ४७ ||

iyam buddhir iyam cittam ayam kāla idam nabhaḥ | ayam so'ham kriyā ceyam idam tanmātrapañcakam || 47 ||

इन्द्रियाणामिदं वृन्दं पुर्यष्टकमिदं स्मृतम् । इहातिवाहिको देहस्तथायं चाधिभौतिकः || ४८ ||

indriyāṇām idam vṛndam puryaṣṭakam idam smṛtam | ihātivāhiko dehas tathāyam cādhibhautikaḥ || 48 ||

ब्रह्माहं शंकरश्चाहमुपेन्द्रोऽहमहं रविः । इदं बाह्यमिदं चान्तरयं सर्ग इदं जगत् || ४९ ||

brahmāham śaṃkaras cāham upendro'ham aham raviḥ | idam bāhyam idam cāntar ayam sarga idam jagat || 49 ||

इत्यादिकलनाजालं चिद्व्योमैवातिनिर्मलम् । तस्मात्क्वैते पदार्थौघाः क्व स्मृतिः क्व द्वयैकते || ५० ||

ityādikalanājālam cidvyom aivātinirmalam | tasmātkv aite padārthaughāḥ kva smṛtiḥ kva dvayaikate || 50 ||

अकारणकमेवेति जगदाभोगिखण्डकः| सर्गादौ स्वप्नवद्भाति खे खात्मैव विकारिवत् || ५१ ||

akāraṇakameveti jagadābhogikhṇḍakaḥ| sargādau svapnavadbhāti khe khātmaiva vikārivat || 51 ||

व्योम्न्येव कचति व्योम चिन्मये चिन्मयं हि यत्| बुद्धं तदेव तेनैव जगद्वोधात्क्व तज्जगत् || ५२ ||

vyomnyeva kacati vyoma cinmaye cinmayaṃ hi yat| buddhaṃ tadeva tenaiva jagadvodhātkva tajjagat || 52 ||

क्व स्मृतिः क्व च वा स्वप्नः क्व कालाः कलनाश्च काः| चिदाभानमिदं भाति शान्तं शून्यमिवाम्बरे || ५३ ||

kva smṛtiḥ kva ca vā svapnaḥ kva kālāḥ kalanāśca kāḥ| cidābhānamidaṃ bhāti śāntaṃ śūnyamivāmbare || 53 ||

यदन्तश्चिद्धनस्यास्ति तद्वहिर्भूततां गतम्| वस्तुतस्तु न तद्बाह्यं नान्तः सन्मात्रकादृते || ५४ ||

yadantaściddhanasyāsti tadvahirbhūtatāṃ gatam| vastutastu na tadbāhyaṃ nāntaḥ sanmātrakādṛte || 54 ||

निरस्तावयवाच्छान्तादनाख्याद्यत्प्रवर्तते| अकारणं भवेद्भूतं तदन्धाः कथमन्यथा || ५५ ||

nirastāvayavācchāntādanākhyādyatpravartate| akāraṇaṃ bhavedbhūtaṃ tadandhāḥ kathamanyathā || 55 ||

तस्माद्यादृक्परं ब्रह्म तादृग्दृश्यमिदं परम् । यदेव चिन्नभः स्वप्ने तदेव स्वप्नपत्तनम् || ५६ ||

tasmādyādṛkparaṃ brahma tādṛgdṛśyamidaṃ param | yadeva cinnabhaḥ svapne tadeva svapnapattanam || 56 ||

न किंचित्किंचनापीदं दृश्यमस्ति मनागपि । क्व रजः पूर्णजलधौ क्व दृश्यं परमाम्बरे || ५७ ||

na kiṃcitkiṃcanāpīdaṃ dṛśyamasti manāgapi | kva rajaḥ pūrṇajaladhau kva dṛśyaṃ paramāmbare || 57 ||

तच्चेदं भाति वा किंचित्तच्चिन्मात्रमचेत्यकम् । अकचत्त्वेव संशान्तमात्मनीत्थमवस्थितम् || ५८ ||

taccedaṃ bhāti vā kiṃcit taccinmātramacetyakam | akacattveva saṃśāntamātmanītthamavasthitam || 58 ||

पूर्णाद्वै ब्रह्मणः पूर्णमप्यनुद्धतमुद्धृतम् । इवेदं भाति भारूपमाभानं परमात्मकम् || ५९ ||

pūrṇādvaibrahmaṇaḥ pūrṇamapyanuddhatamuddhṛtam | ivedaṃ bhāti bhārūpamābhānaṃ paramātmakam || 59 ||

इत्थं मयि प्रकथयत्यनुभूयभानमप्युच्चकैर्बत जनस्य विमूढतान्तः । स्वप्ने जगद्वपुषि जाग्रदिति प्रतीतिं नाद्यापि यत्त्यजति नाम विदन्नपि द्राक् || ६० ||

itthaṃ mayi prakathayaty anubhūyabhānam apy uccakairbata janasya vimūḍhatāntaḥ | svapne jagadvapuṣi jāgraditi pratītiṃ nādyāpi yattyajati nāma vidannapi drāk || 60 ||