Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | वर्षे शान्तभयाभिख्ये जलधारे गिरौ तरौ | तादृक्कर्तरिपानीयं शाकद्वीपे पिबन् स्थितः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | varṣe śāntabhayābhikhye jaladhāre girau tarau | tādṛkkartaripānīyaṃ śākadvīpe piban sthitaḥ || 1 ||

पूर्वोऽथ वर्षसप्तत्या पाश्चात्येनैत्य मोक्षितः | विद्यया क्रकचेनेव छित्त्वा वृक्षत्वमक्षतः || २ ||

pūrvo'tha varṣasaptatyā pāścātyenaiti mokṣitaḥ | vidyayā krakaceneva chittvā vṛkṣatvamakṣataḥ || 2 ||

पाश्चात्यः शिशिरे वर्षे पाषाणत्वमुपागतः | मोचितो दक्षिणेनाशु गोमांसादिप्रयोगतः || ३ ||

pāścātyaḥ śiśire varṣe pāṣāṇatvamupāgataḥ | mocito dakṣiṇenāśu gomāṃsādiprayogataḥ || 3 ||

शिवेऽस्ताचलपारस्थे वर्षे वर्षेण पश्चिमः | मोचितो दक्षिणेनैत्य गोपिशाच्या वृषीकृतः || ४ ||

śive'stācalapārasthē varṣe varṣeṇa paścimaḥ | mocito dakṣiṇenaiti gopiśācyā vṛṣīkṛtaḥ || 4 ||

अत्रैव क्षेमके वर्षे आम्बिकेयगिरौ तरौ | दक्षिणो यक्षतां यातो मोक्षं यक्षेण लब्धवान् || ५ ||

atraiva kṣemake varṣe āmbikeyagirau tarau | dakṣiṇo yakṣatāṃ yāto mokṣaṃ yakṣeṇa labdhavān || 5 ||

अत्रैव वृषके वर्षे शैले केसरनामनि | केसरित्वं गतः पूर्वः पाश्चात्येनैव मोचितः || ६ ||

atraiva vṛṣake varṣe śaile kesaranāmani | kesaritvaṃ gataḥ pūrvaḥ pāścātyenainaiva mocitaḥ || 6 ||

श्रीराम उवाच | एकदेशगता विष्वग्व्याप्य कर्माणि कुर्वते | योगिनस्त्रिषु कालेषु सर्वाणि भगवन्कथम् || ७ ||

śrīrāma uvāca | ekadeśagatā viṣvagvyāpya karmāṇi kurvate | yoginastriṣu kāleṣu sarvāṇi bhagavankatham || 7 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | इह रामाप्रबुद्धानां यदस्त्यस्त्वलमेव नः | तेन यत्तु प्रबुद्धानां तदिदं श्रृणु कथ्यते || ८ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | iha rāmāprabuddhānāṃ yadastyastvalameva naḥ | tena yattu prabuddhānāṃ tadidaṃ śrṇu kathyate || 8 ||

चिन्मात्रसत्तासामान्यादृतेऽन्यन्नात्म तद्विदाम् | दृश्यात्यन्ताभावबोधे सर्गासर्गदृशोः क्षये || ९ ||

cinmātrasattāsāmānyādṛte'nyannātma tadvidām | dṛśyātyantābhāvabodhe sargāsargadṛśoḥ kṣaye || 9 ||

चिन्मात्रसत्तासामान्ये विश्रान्तस्य निरन्तरम् | सर्वेशस्येह सर्वत्वं सर्वात्मत्वं च सर्वदा || १० ||

cinmātrasattāsāmānye viśrāntasya nirantaram | sarveśasyeha sarvatvaṃ sarvātmatvaṃ ca sarvadā || 10 ||

वद केन कथं कुत्र कदा किमिव रोध्यते | सर्वगस्त्वथ सर्वात्मा यत्र भाति यदा यथा || ११ ||

vada kena kathaṃ kutra kadā kimiva rodhyate | sarvagastvatha sarvātmā yatra bhāti yadā yathā || 11 ||

तथा भाति तदा तत्र सर्वात्मनि किमस्ति नो | अतीतं वर्तमानं च भविष्यत्स्थूलमप्यणु || १२ ||

tathā bhāti tadā tatra sarvātmani kimasti no | atītaṃ vartamānaṃ ca bhaviṣyatsthūlamapyṇu || 12 ||

तथा दूरमदूरं च निमेषः कल्प एव च | स्वरूपमजहत्येव सामान्ये तानि सर्वदा || १३ ||

tathā dūramadūraṃ ca nimeṣaḥ kalpa eva ca | svarūpamajahatyeva sāmānye tāni sarvadā || 13 ||

सर्वात्मनि स्थितान्येव पश्य मायाविजृम्भितम् | अजातमनिरुद्धं च यथास्थितमवस्थितम् || १४ ||

sarvātmani sthitānyeva paśya māyāvijṛmbhitam | ajātamaniruddhaṃ ca yathāsthitamavasthitam || 14 ||

विज्ञानघनमेवेदमत एव जगत्त्रयम् | नभस्त्वमत्यजंश्चैव सर्वात्मैव नभः स्थितम् || १५ ||

vijñānaghanamevedamata eva jagattrayam | nabhastvamatyajaṃścaiva sarvātmaiva nabhaḥ sthitam || 15 ||

जगदात्मा जगद्रूपं द्रष्टृदृश्यतयोदितम् | विश्वात्मदृग्वपुर्यत्स्यात्तत्किं केन कथं कदा || १६ ||

jagadātmā jagadrūpaṃ draṣṭṛdṛśyatayoditam | viśvātmadṛgvapuryatsyāttatkiṃ kena kathaṃ kadā || 16 ||

दुःसाध्यं ब्रूहि तत्त्वज्ञ साध्यासाध्यस्वरूपिणः | तस्मादस्याः सदैकस्याः विपश्चिद्राजसंविदः || १७ ||

duḥsādhyaṃ brūhi tattvajña sādhyāsādhyasvarūpiṇaḥ | tasmādasyāḥ sadaikasyāḥ vipaścidrājasamvidaḥ || 17 ||

प्रबोधमनुगच्छन्त्या अप्राप्तायाः परं पदम् | एकस्या अप्यनेकस्याः सर्वं सर्वत्र युज्यते || १८ ||

prabodhamanugacchantyā aprāptāyāḥ paraṃ padam | ekasyā apyanekasyāḥ sarvaṃ sarvatra yujyate || 18 ||

बोधाबोधात्मरूपे हि किं नामास्ति परात्मनि | अप्राप्तायाः परं बोधं पदार्थाकुलतोचिता || १९ ||

bodhābodhātmrūpe hi kiṃ nāmāsti parātmani | aprāptāyāḥ paraṃ bodhaṃ padārthākulatocitā || 19 ||

किंचिद्बोधं प्रविष्टायाः सिद्धताप्युचितैव सा | एवं ते सर्वदिक्संस्थाः सर्वमेव परस्परम् || २० ||

kiñcidbodhaṃ praviṣṭāyāḥ siddhatāpyucitaiva sā | evaṃ te sarvadiksaṃsthāḥ sarvameva parasparam || 20 ||

पश्यन्त्यनुभवन्त्याशु चिकित्सन्ते च संकटम्बोधाकाशः स्वकाद्रूपादीषच्च्युत इवाशु चेत् || २१ ||

paśyantyanubhavantyāśu cikitsante ca saṃkaṭambodhākāśaḥ svakādrūpādīṣaccyuta ivāśu cet || 21 ||

तदन्यतामिवादत्ते सुस्थितोऽपि यथास्थितम्श्रीराम उवाचविपश्चितः प्रबुद्धाश्चेत्कथं सिंहवृषादिताम् || २२ ||

tadanyatāmivādatte susthito'pi yathāsthitamśrīrāma uvācavipaścitaḥ prabuddhāścetkathaṃ siṃhavṛṣāditām || 22 ||

दिक्षु यान्तीति मे ब्रह्मन्बोधाय कथयाश्वलम्श्रीवसिष्ठ उवाचप्रबुद्धाः कथिता ये ते योगिनस्ते मयानघ || २३ ||

dikṣu yāntīti me brahmanbodhāya kathayāśvalamśrīvasiṣṭha uvācaprabuddhāḥ kathitā ye te yoginaste mayānagha || 23 ||

प्रसङ्गरूपान्तरतो न प्रबुद्धा विपश्चितःविपश्चितो महाबाहो प्रबुद्धा निपुणं न ते || २४ ||

prasaṅgarūpāntarato na prabuddhā vipaścitaḥvipaścito mahābāho prabuddhā nipuṇaṃ na te || 24 ||

बोधाबोधदृशोर्मध्ये ते हि दोलायिताः स्थिताःमोक्षचिह्नानि दृश्यन्ते बन्धचिह्नानि चाभितः || २५ ||

bodhābodhadṛśormadhye te hi dolāyitāḥ sthitāḥmokṣacihnāni dṛśyante bandhacihnāni cābhitaḥ || 25 ||

नित्यधर्मप्रबुद्धानां तथाभूततया तया | विपश्चितो धारणया योगिनो न परं गताः || २६ ||

nityadharmaprabuddhānāṃ tathābhūtatayā tayā | vipaścito dhāraṇayā yogino na paraṃ gatāḥ || 26 ||

धारणायोगिनस्ते हि धारणाप्राप्तसिद्धयः | ये परं बोधमायाता येष्वविद्या न विद्यते || २७ ||

dhāraṇāyoginaste hi dhāraṇāprāptasiddhayaḥ | ye paraṃ bodhamāyātā yeṣvavidyā na vidyate || 27 ||

किमविद्यामवेक्षन्ते ते तामरसलोचन | धारणायोगिनो ह्येते वरेण प्राप्तसिद्धयः || २८ ||

kimavidyāmavekṣante te tāmarasalocana | dhāraṇāyogino hyete vareṇa prāptasiddhayaḥ || 28 ||

अविद्या विद्यते तेषां तेन तेऽतद्विचारिणः | अन्यच्च श्रृणु हे राम जीवन्मुक्तशरीरिणाम् || २९ ||

avidyā vidyate teṣāṃ tena te'tadvicāriṇaḥ | anyacca śṛṇu he rāma jīvanmuktasharīriṇām || 29 ||

भवेद्व्यवहृतावेव पदार्थान्तरवेदनम् | मोक्षोऽपि चेतसो धर्मश्चेतस्येव स तिष्ठति || ३० ||

bhavadvyavahṛtāveva padārthāntaravedanam | mokṣo'pi cetaso dharmaścetasyeva sa tiṣṭhati || 30 ||

न देहे देहधर्मस्तु न देहाद्विनिवर्ततेन कदाचन निर्मुक्तं चेतो भूयो निबध्यते || ३१ ||

na dehe dehadharmastu na dehādvinivartatena kadācana nirmuktaṃ ceto bhūyo nibadhyate || 31 ||

यत्नेनापि पुनर्बद्धं केन वृन्तच्युतं फलम्देहस्तु देहधर्मेण जीवन्मुक्तिमतामपि || ३२ ||

yatnenāpi punarbaddhaṃ kena vṛntacyutaṃ phalamdehastu dehadharmeṇa jīvanmuktimatāmapi || 32 ||

गृह्यते तद्गतं तेषां चेतस्त्वचलमेव तत्मोक्षो हि न परज्ञेयो धारणादिप्रयोगवत् || ३३ ||

gṛhyate tadgataṃ teṣāṃ cetastvacalameva tatmokṣo hi na parajñeyo dhāraṇādiprayogavat || 33 ||

आत्मसंवेद्य एवासौ मध्वाद्यास्वादसौख्यवत्सुखदुःखैर्युतोयोऽसौ स्वयं बन्धानुभूतिमान् || ३४ ||

ātmasaṃvedya evāsau madhvādyāsvādasaukhyavatsukhaduḥkhairyutoyo'sau svayaṃ bandhānubhūtimān || 34 ||

तन्मुक्तौ मुक्त इत्युक्तः स्वानुभूतिप्रदस्त्वसौन्तःशीतलचित्तो हि मुक्त इत्यभिधीयते || ३५ ||

tanmuktau mukta ityuktaḥ svānubhūtipradastvasauantaḥśītalacitto hi mukta ityabhidhīyate || 35 ||

बन्धः संतप्तचित्तेति देहादेस्तन्न दृश्यते | शरीरे कणशः कृत्ते राज्ये वा विनियोजिते || ३६ ||

bandhaḥ santaptacitteti dehādestanna dṛśyate | śarīre kaṇaśaḥ kṛtte rājye vā viniyojite || 36 ||

रुदतो हसतश्चैव जीवन्मुक्तमतेरिह | न दुःखं न सुखं किंचिदन्तर्भवति तत्स्थितम् || ३७ ||

rudatō hasataścaiva jīvanmuktamatēriha | na duḥkhaṃ na sukhaṃ kiṃcidantarbhavati tatsthitam || 37 ||

गृह्णतोऽप्यनुभूतिस्तु तत्रैवैषास्ति नापरे | दृश्यन्ते पण्डिता भग्ना रूपान्तरमुपागताः || ३८ ||

gṛhṇatō'pyanubhūtistu tatraivaiṣāsti nāparē | dṛśyantē paṇḍitā bhagnā rūpāntaramupāgatāḥ || 38 ||

देहादिजीवन्मुक्तानां स्वभावान्न कदाचन | मृतोऽपि नैव म्रियते रुदन्नपि न रोदिति || ३९ ||

dehādijīvanmuktānāṃ svabhāvānna kadācana | mṛtō'pi naiva mriyatē rudannapi na rōditi || 39 ||

विहसन्न न हसत्येव जीवन्मुक्तो महोदयः | वीतरागाः सरागाभा अकोपाः कोपसंयुताः || ४० ||

vihasanna na hasatyēva jīvanmuktō mahōdayaḥ | vītarāgāḥ sarāgābhā akōpāḥ kōpasamyutāḥ || 40 ||

अलं दूरगतास्तेषामङ्कुरा नभसो यथा | जगदात्मा च नास्त्येव यस्यैकं सर्वमस्ति च || ४२ ||

alaṃ dūragatāsteṣāmaṅkurā nabhaso yathā | jagadātmā ca nāstyeva yasyaiakaṃ sarvamasti ca || 42 ||

सुखदुःखादि तस्येति वाग्व्योमविटपोपमा | अशोका एव शोचन्ते जीवन्मुक्ता जयान्विताः || ४३ ||

sukhaduḥkhādi tasyeti vāgvyomaviṭapopamā | aśokā eva śocante jīvanmuktā jayānvitāḥ || 43 ||

अच्छिन्ना एकतद्भावा दृश्यन्ते तत्त्वदर्शिनः | शिरः कमलजस्योच्चैः सामगायनतत्परम् || ४४ ||

acchinnā ekatadbhāvā dṛśyante tattvadarśinaḥ | śiraḥ kamalajasyoccaiḥ sāmagāyanatatparam || 44 ||

हरो नखेन चिच्छेद सुकुमारमिवाम्बुजम् | शक्तोऽपि न पुनर्ब्रह्मा जनयामास तच्छिरः || ४५ ||

haro nakhena ciccheda sukumāramivāmbujam | śakto'pi na punarbrahmā janayāmāsa tacchiraḥ || 45 ||

व्योमैकतास्य चिद्व्योम्नो मुधा मूर्ध्नेतरेण किम् | नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन || ४६ ||

vyomaiakatāsya cidvyomno mudhā mūrdhnetareṇa kim | naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana || 46 ||

यद्यथा नाम संपन्नं तत्तथास्त्वितरेण किम् | हरो हरिणशावाक्षीमक्षीणशरतोऽश्रु च | धत्ते वपुषि दुग्धाब्धिर्गुप्तामृतकलामिव || ४७ ||

yadyathā nāma saṃpannaṃ tattathāstvitareṇa kim | haro hariṇaśāvākṣīmakṣīṇaśarato'śru ca | dhatte vapuṣi dugdhābdhirguptāmṛtakalāmiva || 47 ||

शक्तोऽपि रागितामेष न त्यजत्युत्तमाशयः | पञ्चेषुदाहसमये दृष्टा नीरागतागुणाः || ४८ ||

śakto'pi rāgitāmeṣa na tyajatyuttamāśayaḥ | pañceṣudadāhasamaye dṛṣṭā nīrāgatāguṇāḥ || 48 ||

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन | न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः || ४९ ||

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ || 49 ||

रागितैषास्तु मा वास्य किमरागितयान्यया | यद्यथा नाम संपन्नं तत्तथास्त्वितरेण किम् || ५० ||

rāgitaiṣāstu mā vāsya kimarāgitayānyayā | yadyathā nāma saṃpannaṃ tattathāstvitareṇa kim || 50 ||

करोति कारयत्युच्चैर्म्रियते मार्यतेऽपि च | जायते वर्धतेऽजस्रं जीवन्मुक्तो जनार्दनः || ५१ ||

karoti kārayatyuccairmriyate māryate'pi ca | jāyate vardhate'jasraṃ jīvanmukto janārdanaḥ || 51 ||

न चाजवं जवीभावं त्यक्तुं शक्तोऽप्यसौ न तम् | तेन त्यक्तेन नैवार्थस्तस्य नैवाश्रितेन च || ५२ ||

na cājavam̐ javībhāvam̐ tyaktum̐ śakto'pyasau na tam | tena tyaktena naivārthastasya naivāśritena ca || 52 ||

तद्यथास्थितमेवास्तु इह इत्यस्तवासनम् | हरिर्निरिच्छ एवास्ते शुद्धचिन्मात्ररूपभृत् || ५३ ||

tadyathāsthitamevāstu iha ityastavāsanam | harirniriccha evāste śuddhacinmātrarūpabhṛt || 53 ||

आत्मानमान्दोलयति कालकन्दुकतां गतम् | अजस्रं नित्यमादित्यो जगद्गृहनभोङ्गणे || ५४ ||

ātmānamāndolayati kālakandukatām̐ gatam | ajasram̐ nityamādityo jagadgṛhanabhoṅgaṇe || 54 ||

न च रोधयितुं देहं न समर्थो दिनेश्वरः | निरिच्छ एव निर्वाणस्तथाप्यास्ते यथास्थितम् || ५५ ||

na ca rodhayitum̐ deham̐ na samartho dineśvaraḥ | niriccha eva nirvāṇastathāpyāste yathāsthitam || 55 ||

चन्द्रोऽनुभवति व्यर्थमाकल्पं क्षयमक्षयम् | जीवन्मुक्ततया खिन्नो यथास्थितमवस्थितः || ५६ ||

candro'nubhavati vyarthamākalpam̐ kṣayamakṣayam | jīvanmuktatayā khinno yathāsthitamavasthitaḥ || 56 ||

मरुत्तहव्यगौरीशवीर्यग्रासादिखेदिताम् | जीवन्मुक्तो वहत्यग्निर्यथा स्थित्या समस्थितिः || ५७ ||

maruttahavyagaurīśavīryagrāsādikheditām | jīvanmukto vahatyagniryathā sthityā samasthitiḥ || 57 ||

बह्वीभिर्विजिगीषाभिः कृपणाविव तिष्ठतः | जीवन्मुक्तावपि गुरू लोके शुक्रबृहस्पती || ५८ ||

bahvībhirvijigīṣābhiḥ kṛpaṇāviva tiṣṭhataḥ | jīvanmuktāvapi gurū loke śukrabṛhaspatī || 58 ||

करोति जनको राज्यं जीवन्मुक्तमना मुनिः | जगत्यामाजिषूग्रासु देहं जर्जरतां नयन् || ५९ ||

karoti janako rājyaṃ jīvanmuktamanā muniḥ | jagatyāmājiṣūgrāsu dehaṃ jarjaratāṃ nayan || 59 ||

नलमान्धातृसगरदिलीपनहुषादयः | जीवन्मुक्ताश्चिरं राज्यं चक्रुराकुलिता इव || ६० ||

nalamāndhātṛsagaradilīpanahuṣādayaḥ | jīvanmuktāścirarājyaṃ cakrurākulitā iva || 60 ||

व्यवहारे यथैवाज्ञस्तथैव खलु पण्डितः | वासनावासने एव कारणं बन्धमोक्षयोः || ६१ ||

vyavahāre yathaivājñastathaiva khalu paṇḍitaḥ | vāsanāvāsane eva kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ || 61 ||

बलिप्रह्लादनमुचिवृत्रान्धकमुरादयः | जीवन्मुक्ताः स्थितिं चक्रुर्वीतरागाः सरागवत् || ६२ ||

baliprahlādanamucivṛtrāndhakamurādayaḥ | jīvanmuktāḥ sthitiṃ cakrurvītarāgāḥ sarāgavat || 62 ||

तस्मादसत्त्वे सत्त्वे च रागद्वेषक्षयोदये | न मनागपि भेदोऽस्ति ज्ञखं प्रति स्वरूपिणि || ६३ ||

tasmādasattve sattve ca rāgadveṣakṣayodaye | na manāgapi bhedo'sti jñakhaṃ prati svarūpiṇi || 63 ||

ज्ञानेनाकाशशुद्धेन धर्मान्ये गगनोपमान् | विन्दन्ति जीवन्मुक्तानां तेषां भेदमतिः कुतः || ६४ ||

jñānenākāśaśuddhena dharmānye gaganopamān | vindanti jīvanmuktānāṃ teṣāṃ bhedamatiḥ kutaḥ || 64 ||

भास्वरं शक्रकोदण्डं यथा नानेव शून्यकम् | आभासमात्रमेवायं तथा दृश्यात्मको भ्रमः || ६५ ||

bhāsvaraṃ śakrakodaṇḍaṃ yathā nāneva śūnyakam | ābhāsamātramevāyaṃ tathā dṛśyātmako bhramaḥ || 65 ||

शक्रचापे यथा भान्ति नानावर्णा नभोङ्गणे | तथा शून्यात्मका एव ब्रह्माण्डपरमाणवः || ६६ ||

śakracāpe yathā bhānti nānāvarṇā nabhoṅgaṇe | tathā śūnyātmakā eva brahmāṇḍaparamāṇavaḥ || 66 ||

इदं जगदसद्भाति सदिव व्यक्तिमागतम् | अजातमनिरुद्धं च यथा शून्यत्वमम्बरे || ६७ ||

idaṃ jagadasadbhāti sadiva vyaktimāgatam | ajātamaniruddhaṃ ca yathā śūnyatvamambare || 67 ||

साद्यन्तमप्यनाद्यन्तमशून्यमपि शून्यकम् | जगज्जातं तथाऽजातमरुद्धं रुद्धमेव च || ६८ ||

sādyantamapyanādyantamaśūnyamapi śūnyakaṃ | jagajjātaṃ tathā'jātamaruddhaṃ ruddhameva ca || 68 ||

जातं निरुद्धमस्त्येवं ब्रह्म व्योमैव भासते | यथा दारुमयः स्तम्भस्तथा तच्छालभञ्जिका || ६९ ||

jātaṃ niruddhamastyevaṃ brahma vyomaiva bhāsate | yathā dārumayaḥ stambhastathā tacchālabhañjikā || 69 ||

समस्तकलनोन्मुक्तं समं निर्निद्रमासनम् | यदेकान्तचिदाकाशं तद्विद्यात्तन्मयं जगत् || ७० ||

samastakalanonmuktaṃ samaṃ nirnidramāsanam | yadekāntacidākāśaṃ tadvidyāttanmayam jagat || 70 ||

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ यन्मध्ये संविदो वपुः | अनुन्मेषं चिदाकाशं तद्विद्यात्तन्मयं जगत् || ७१ ||

deśādddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ | anunmeṣaṃ cidākāśaṃ tadvidyāttanmayam jagat || 71 ||

तत्र यद्द्वैतमैक्यं तन्मन्ये तदपि नैव च | तद्व्योम केवलं भाति मन्ये तदपि नैव वा || ७२ ||

tatra yaddvaitamaikyaṃ tanmanye tadapi naiva ca | tadvyoma kevalaṃ bhāti manye tadapi naiva vā || 72 ||

जगदाकाशमेवेदमात्मैवात्मनि वा स्थितम् | भविष्यत्पुरवद्दृष्टमपि स्फारमपि स्फुटम् || ७३ ||

jagadākāśamevedamātmaivātmani vā sthitam | bhaviṣyatpuravaddṛṣṭamapi sphāramapi sphuṭam || 73 ||

आकाशकोशविशदाशय दृश्यजातं मौनात्म तिष्ठति शिलाघनमेव शान्तम् | यन्नाम तस्य जगदित्यभिधां विधाय स्वात्मैव मोहित इवायमहो नु माया || ७४ ||

ākāśakośaviśadāśaya dṛśyajātaṃ maunātma tiṣṭhati śilāghanameva śāntam | yannāma tasya jagadityabhidhāṃ vidhāya svātmaiva mohita ivāyamaho nu māyā || 74 ||