Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | इति कुम्भवचो राजा भावयंस्तदकृत्रिमम् | स्वयमात्मपदे तस्मिन्क्षणं परिणतोऽभवत् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | iti kumbhavaco rājā bhāvayanstadakṛtrimam | svayamātmapade tasminkṣaṇaṃ pariṇato'bhavat || 1 ||

बभूवामीलितमनोलोचनः शान्तवाङ्मुनिः | शिलातलादिवोत्कीर्णो निस्पन्दावयवाकृतिः || २ ||

babhūvāmīlitamano locanaḥ śāntavāṅmuniḥ | śilātalādivotkīrṇo nispandāvayavākṛtiḥ || 2 ||

ततो मुहूर्तमात्रेण प्रबुद्धं स्फुरितेक्षणम् | तमुवाच महाबाहो चूडाला कुम्भरूपिणी || ३ ||

tato muhūrtamātreṇa prabuddhaṃ sphuritekṣaṇam | tamuvāca mahābāho cūḍālā kumbharūpiṇī || 3 ||

कुम्भ उवाच | कच्चिदस्मिन्पदे स्फारे शुद्धे विततनिर्मले | सुतल्पे निर्विकल्पानां सुखं विश्रान्तवानसि || ४ ||

kumbha uvāca | kaccidasminpade sphāre śuddhe vitatanirmale | sutalpe nirvikalpānāṃ sukhaṃ viśrāntavānasi || 4 ||

कच्चिदन्तः प्रबुद्धोसि कच्चिद्भ्रान्तिस्त्वयोज्झिता | कच्चिज्ज्ञेयं परिज्ञातं दृष्टं द्रष्टव्यमेव वा || ५ ||

kaccidantaḥ prabuddhosī kaccidbhrāntistvayojjhitā | kaccijjñeyaṃ parijñātaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyameva vā || 5 ||

शिखिध्वज उवाच | भगवंस्त्वत्प्रसादेन महाविभवभूमिका | महती पदवी दृष्टा सर्वस्योर्ध्वं स्थिता मया || ६ ||

śikhidhvaja uvāca | bhagavaṃstvatprasādena mahāvibhavabhūmikā | mahatī padavī dṛṣṭā sarvasyaordhvaṃ sthitā mayā || 6 ||

सतां विदितवेद्यानामहो बत महात्मनाम् | अपूर्वैकामृतमयः सङ्गः सारफलप्रदः || ७ ||

satāṃ viditavedyānāmaho bata mahātmanām | apūrvaikāmṛtamayaḥ saṅgaḥ sāraphalapradaḥ || 7 ||

जन्मनापि मया लब्धं यन्नाम न महामृतम् | तदद्य त्वत्समासङ्गात्तेनैवासादितं स्वयम् || ८ ||

janmanāpi mayā labdhaṃ yannāma na mahāmṛtam | tadadya tvatsamāsaṅgāttenaivāsāditaṃ svayam || 8 ||

अनन्तमाद्यममृतं चैतत्कमललोचन | कथं नासादितमभूत्पूर्वमात्मपदं मया || ९ ||

anantamādyamamṛtaṃ caitatkamalalocana | kathaṃ nāsāditamabhūtpūrvamātmapadaṃ mayā || 9 ||

कुम्भ उवाच | मनस्युपशमं याते त्यक्तभोगैषणे स्थिते | कषायपाके निर्वृत्ते सर्वेन्द्रियगणस्य च || १० ||

kumbha uvāca | manasyupaśamaṃ yāte tyaktabhogaiṣaṇe sthite | kaṣāyapāke nirvṛtte sarvendriyagaṇasya ca || 10 ||

यान्ति चेतसि विश्रान्तिं विमला देशिकोक्तयः| यथा सितांशुके शुद्धे बिन्दवः कुङ्कुमाम्भसः || ११ ||

yānti cetasi viśrāntiṃ vimalā deśikoktayaḥ| yathā sitāṃśuke śuddhe bindavaḥ kuṅkumāmbhasaḥ || 11 ||

कषायाणामनन्तानां संभृतानां शरीरकैः| स्ववासनास्वरूपाणामद्य पाकस्तवोदितः || १२ ||

kaṣāyāṇāmanantānāṃ saṃbhṛtānāṃ śarīrakaiḥ| svavāsanāsvarūpāṇāmadya pākastavoditaḥ || 12 ||

देहान्मलानि सर्वाणि कालेन कमलेक्षण| साधो वृक्षात्फलानीव पाकेन विगलन्त्यधः || १३ ||

dehānmālāni sarvāṇi kālena kamalekṣaṇa| sādho vṛkṣātphalānīva pākena vigalantyadhaḥ || 13 ||

वासनात्मसु यातेषु मलेषु विमलं सखे| यद्वक्ति गुरुरन्तस्तद्विशतीषुर्यथा विसे || १४ ||

vāsanātmasu yāteṣu maleṣu vimalaṃ sakhe| yadvakti gururantastadvīśatīṣuryathā vise || 14 ||

कषायपाके संपन्ने त्वं मयाद्य विबोधितः| तेनाद्यैव तवाज्ञानक्षयो जातो महामते || १५ ||

kaṣāyapāke saṃpanne tvaṃ mayādya vibodhitaḥ| tenādyaiva tavājñānakṣayo jāto mahāmate || 15 ||

अद्य पक्वकषायस्त्वमद्यैव ज्ञानसंकथाम्|अद्येह सोपदेशस्त्वमद्यैवासि प्रबुद्धवान्|| १६ ||

adya pakvakaṣāyastvamadyaiva jñānasankathām|adyeha sopadeśastvamadyaivāsi prabuddhavān|| 16 ||

शुभाशुभानां सर्वेषां कर्मणामद्य संक्षयः|सत्सङ्गव्यपदेशेन तव निष्पत्तिमागतः|| १७ ||

śubhāśubhānāṃ sarveṣāṃ karmaṇāmadya saṃkṣayaḥ|satsaṅgavyapadeśena tava niṣpattimāgataḥ|| 17 ||

यावदस्य दिनस्यैष पूर्वभागो महीपते|तावच्चेतोहंममेति तवाज्ञानं बभूव ह|| १८ ||

yāvadasya dinasya eṣa pūrvabhāgo mahīpate|tāvacchetohaṃmameti tavājñānaṃ babhūva ha|| 18 ||

इदानीं मद्वचोबोधाच्चेतसि क्षयमागते|हृदयात्संपरित्यक्ते संप्रबुद्धोऽसि भूपते|| १९ ||

idānīṃ madvacobodhācchetsi kṣayamāgate|hṛdayātsaṃparityakte saṃprabuddho'si bhūpate|| 19 ||

हृदि यावन्मनःसत्ता तावदज्ञानसस्थितिः|चित्ते चित्ततया त्यक्ते ज्ञानस्याभ्युदयो भवेत्|| २० ||

hṛdi yāvanmanaḥsattā tāvadajñānasasthitiḥ|citte cittatayā tyakte jñānasyābhyudayo bhavet|| 20 ||

द्वित्वैकत्वदृशौ चित्तं तदेवाज्ञानमुच्यते | एतयोर्यो लयो दृष्टेस्तज्ज्ञानं सा परा गतिः || २१ ||

dvitvaikatvadṛśau cittaṃ tadevājñānamucyate | etayoryo layo dṛṣṭestajjñānaṃ sā parā gatiḥ || 21 ||

प्रबुद्धोऽसि विमुक्तोऽसि त्यक्तं चित्तं त्वया नृप | सदसत्तामयत्वं हि त्वया त्यक्तमसत्पदम् || २२ ||

prabuddho'si vimukto'si tyaktaṃ cittaṃ tvayā nṛpa | sadasattāmayatvaṃ hi tvayā tyaktamasatpadam || 22 ||

वीतशोको निरायासो निःसङ्गोऽनन्य आत्मवान् | महोदयो मुनिर्मौनी स्वरूपे तिष्ठ निर्मले || २३ ||

vītaśoko nirāyāso niḥsaṅgo'nanya ātmavān | mahodayo munirmauṇī svarūpe tiṣṭha nirmale || 23 ||

शिखिध्वज उवाच | एवं हि भगवन् जन्तोर्मूर्खस्यैवास्ति चित्तभूः | प्रबुद्धस्य न तज्ज्ञस्य चित्तं नाम किल प्रभो || २४ ||

śikhidhvaja uvāca | evaṃ hi bhagavan jantormūrkhasyaivāsti cittabhūḥ | prabuddhasya na tajjñasya cittaṃ nāma kila prabho || 24 ||

जीवन्मुक्तास्तदेते हि विहरन्ति कथं वद | अविद्यमानमनसो युष्मदाद्यास्तथा नराः || २५ ||

jīvanmuktāstadete hi viharanti kathaṃ vada | avidyamānamanaso yuṣmadādyāstathā narāḥ || 25 ||

इति मे कथयाशेषमन्यैः स्ववचनांशुभिः । हार्दं तमो मे निपुणमेवंप्रायैः प्रमार्जय || २६ ||

iti me kathayāśeṣamanyaiḥ svavacanāṃśubhiḥ | hārdaṃ tamo me nipuṇamevaṃprāyaiḥ pramārjaya || 26 ||

कुम्भ उवाच । यथा वदसि तत्त्वज्ञ तत्तथैव हि नान्यथा । चित्तं हि जीवन्मुक्तानां नास्त्यङ्कुर इवाश्मनाम् || २७ ||

kumbha uvāca | yathā vadasi tattvajña tattathaiva hi nānyathā | cittaṃ hi jīvanmuktānāṃ nāstyankura ivāśmanām || 27 ||

पुनर्जननयोग्या या वासना घनवासना । सा प्रोक्ता चित्तशब्देन न सा तज्ज्ञस्य विद्यते || २८ ||

punarjananayogyā yā vāsanā ghanavāsanā | sā proktā cittaśabdena na sā tajjñasya vidyate || 28 ||

यया वासनया तज्ज्ञा विहरन्तीह कर्मसु । तां त्वं सत्त्वाभिधां विद्धि पुनर्जननवर्जिताम् || २९ ||

yayā vāsanayā tajjñā viharantīha karmasu | tāṃ tvaṃ sattvābhidhāṃ viddhi punarjananavarjitām || 29 ||

जीवन्मुक्ता महात्मानः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः । विहरन्ति गतासङ्गं न चित्तस्थाः कदाचन || ३० ||

jīvanmuktā mahātmānaḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ | viharanti gatāsaṅgaṃ na cittasthāḥ kadācana || 30 ||

मूढं चित्तं चित्तमाहुः प्रबुद्धं सत्त्वमुच्यते | अप्रबुद्धा हि चित्तस्थाः सत्त्वस्थास्तु महाधियः || ३१ ||

mūḍhaṃ cittaṃ cittamāhuḥ prabuddhaṃ sattvamucyate | aprabuddhā hi cittasthāḥ sattvasthāstu mahādhiyaḥ || 31 ||

भूयः प्रजायते चित्तं सत्त्वं भूयो न जायते | अप्रबुद्धस्य बन्धोस्ति न प्रबुद्धस्य भूपते || ३२ ||

bhūyaḥ prajāyate cittaṃ sattvaṃ bhūyo na jāyate | aprabuddhasya bandhosti na prabuddhasya bhūpate || 32 ||

सत्ववानसि संजातो महात्यागी स्थितो भवान् | अशेषेण त्वया चित्तं त्यक्तमद्येति वेद्म्यहम् || ३३ ||

sattvavānasi saṃjāto mahātyāgī sthito bhavān | aśeṣeṇa tvayā cittaṃ tyaktamadyeti vedmyaham || 33 ||

समस्तवासनोन्मुक्तो राजन्नद्यैव राजसे | आकाशसाम्यमायातं मन्ये तव मुने मनः || ३४ ||

samastavāsanounmukto rājannadyaiva rājase | ākāśasāmyamāyātaṃ manye tava mune manaḥ || 34 ||

शमं प्राप्तोऽसि परमं सिद्धः समसमस्थितिः | अयं हि स महात्यागः सर्वं यत्तत्समुज्झितम् || ३५ ||

śamaṃ prāpto'si paramaṃ siddhaḥ samasamasthitiḥ | ayaṃ hi sa mahātyāgaḥ sarvaṃ yattatsamujjhitam || 35 ||

स्वर्गापवर्गवित्तादि तपोदानफलाद्यपि | प्रबुद्धमेधया साधो धिया परमबोधया || ३६ ||

svargāpavargavittādi tapodānaphalādyapi | prabuddhamedhayā sādho dhiyā paramabodhayā || 36 ||

तपो नाम कियन्मात्रदुःखक्षयकरं भवेत् | क्षयातिशयनिर्मुक्तं यत्सुखं समतामयम् || ३७ ||

tapo nāma kiyamātraduḥkhakṣayakaraṃ bhavet | kṣayātiśayanirmuktaṃ yatsukhaṃ samatāmayam || 37 ||

तत्सत्तद्वस्तु तत्किंचिन्न तु स्वर्गादि भङ्गुरम् | भावाभावैरुपारूढं स्थिताधिगतवेदनम् || ३८ ||

tatsattadvastu tatkiñcinna tu svargādi bhaṅguram | bhāvābhāvairupārūḍhaṃ sthitādhigatavedanam || 38 ||

स्वर्गो नाम किमानन्दः सोपि संदेहसंस्थितः | अप्राप्तस्वात्मसंसिद्धेः क्रियाकाण्डः शुभो भवेत् || ३९ ||

svargo nāma kimānandaḥ sopi saṃdehasaṃsthitaḥ | aprāptasvātmasaṃsiddeḥ kriyākāṇḍaḥ śubho bhavet || 39 ||

येन नासादितं हेम रीतिं किं स परित्यजेत् | चूडालादिसमासङ्गाद्भवेज्ज्ञत्वं सुखेन ते || ४० ||

yena nāsāditaṃ hema rītiṃ kiṃ sa parityajet | cūḍālādisamāsaṅgādbhavejjñatvaṃ sukhena te || 40 ||

तत्किमर्थमनर्थेऽस्मिन्निमग्नस्त्वं तपोमये | आश्रमादिविकल्पांशसाध्यस्याद्य कुकर्मणः || ४१ ||

tatkimarthamanarthe'sminnimagnastvaṃ tapomaye | āśramādivikalpāṃśasādhyasyādya kukarmaṇaḥ || 41 ||

आद्यन्तावस्य सुमते मध्य एव सुखं स्म भो | यतस्ते समयो जातो यस्मिन्परिणमन्ति च || ४२ ||

ādyantāvasya sumate madhya eva sukhaṃ sma bho | yataste samayo jāto yasminpariṇamanti ca || 42 ||

तपोरूपा विकल्पांशास्तत्र बद्धपदो भव | चिद्व्योम्नोनभसोत्यच्छात्सर्वेभावाः समुत्थिताः || ४३ ||

taporūpā vikalpāṃśāstatra baddhapado bhava | cidvyomnonabhasotyacchātsarvebhāvāḥ samutthitāḥ || 43 ||

तथैव परिदृश्यन्ते तत्रैव विलयं गताः | इदं कार्यमिदं नेति संकल्पा ब्रह्मबिन्दवः || ४४ ||

tathaiva paridṛśyante tatraiva vilayaṃ gatāḥ | idaṃ kāryamidaṃ neti saṃkalpā brahmabindavaḥ || 44 ||

वन्ध्यं शिखिध्वज त्यक्त्वा पूर्णमेव समाश्रय | इष्टं मे प्रार्थयस्वेति यथैव प्रार्थ्यते सखे || ४५ ||

vandhyaṃ śikhidhvaja tyaktvā pūrṇameva samāśraya | iṣṭaṃ me prārthayasveti yathaiva prārthyate sakhe || 45 ||

स्त्रिया तथैव स कथं दयितः प्रार्थ्यते स्वयम् | संकल्परचितानेतान्भावानापतभासुरान् || ४६ ||

striyā tathaiva sa kathaṃ dayitaḥ prārthyate svayam | saṃkalparacitānetānbhāvānāpatabhāsurān || 46 ||

गृह्णन्ति न महात्मानः प्राज्ञा जलरवीनिव | स्वर्गमोक्षादिफलदं यत्किंचित्सर्वमेव तत् || ४७ ||

gṛhṇanti na mahātmānaḥ prājñā jalaravīniva | svargamokṣādiphalaḍaṃ yatkiñcitsarvameva tat || 47 ||

त्यक्त्वा समसमाभासो योऽस्यसावेव वै भव | सत्त्वं सत्त्वेन नाशेन नाश्यं हि विगतस्पृहः || ४८ ||

tyaktvā samasamābhāso yo'syasāveva vai bhava | sattvaṃ sattvena nāśena nāśyaṃ hi vigataspṛhaḥ || 48 ||

पदार्थौघमिमं गृह्णंस्तिष्ठास्पन्दितचित्तभूः | अपरिस्पन्दचित्तस्य संसृतिर्नेह धावति || ४९ ||

padārthaughamimaṃ gṛhṇaṃstiṣṭhāspanditacittabhūḥ | aparispandacittasya saṃsṛtirneha dhāvati || 49 ||

पौरुषप्रभवा साधो विपत्तिर्हि मतौ यथा | यानि यानीह दुःखानि प्रस्फुरन्ति जगत्त्रये || ५० ||

pauruṣaprabhavā sādho vipattirhi matau yathā | yāni yānīha duḥkhāni prasphuranti jagattraye || 50 ||

चेतश्चापलजान्येव तानि तानि महीपते | स्थिरं शान्तं गतस्पन्दं यस्य चित्तमचापलम् | सदैव स महानन्दी साम्राज्यस्य स भाजनम् || ५१ ||

cetaścāpalajānyeva tāni tāni mahīpate | sthiraṃ śāntaṃ gataspandaṃ yasya cittamacāpalam | sadaiva sa mahānandī sāmrājyasya sa bhājanam || 51 ||

अथ चेतसि तत्त्वज्ञ स्पन्दास्पन्दौ त्वमेकताम् | नीत्वा तिष्ठ यथाकाममैक्यमागत्य शाश्वतम् || ५२ ||

atha cetaḥ tattvajña spandāspandau tvamekatām | nītvā tiṣṭha yathākāmam aikyamāgatya śāśvatam || 52 ||

शिखिध्वज उवाच | कथमैक्यं विभो यातः स्पन्दास्पन्दाविमावुभौ | सर्वसंशयविच्छेदकारिन्नेतद्वदाशु मे || ५३ ||

śikhidhvaja uvāca | kathamaikyaṃ vibho yātaḥ spandāspandāvimāvubhau | sarvasaṃśayavicchedakārinnetadvadāśu me || 53 ||

कुम्भ उवाच | एकं वस्तु जगत्सर्वं चिन्मात्रं वारिवाम्बुधि | तदेव स्पन्दते धीभिः शुद्धवारिव वीचिभिः || ५४ ||

kumbha uvāca | ekaṃ vastu jagatsarvaṃ cinmātraṃ vārivāmbudhi | tadeva spandate dhībhiḥ śuddhavāriva vīcibhiḥ || 54 ||

ब्रह्म चिन्मात्रममलं सत्त्वमित्यादिनामकम् | यद्गीतं तदिदं मूढाः पश्यन्त्यङ्ग जगत्तया || ५५ ||

brahma cinmātramamalaṃ sattvamityādināmakam | yadgītaṃ tadidaṃ mūḍhāḥ paśyantyaṅga jagattayā || 55 ||

चित्स्पन्द एव सर्वस्वं सर्गे तस्माद्धि संसृतिः | परिस्पन्दो हि विन्ध्यादिशब्दस्पन्दसमं परम् || ५६ ||

citsapnda eva sarvasvaṃ sarge tasmāddhi saṃsṛtiḥ | parisapndo hi vindhyādiśabdasapndasamaṃ param || 56 ||

चितः स एव चेत्स्पन्दस्तथाऽस्पन्दश्च भावितः | एकरूपतया नाम तत्रेदममलं शिवम् || ५७ ||

citaḥ sa eva cetsapndastathā'sapndaśca bhāvitaḥ | ekarūpatayā nāma tatredamamalaṃ śivaṃ || 57 ||

सर्गश्चित्स्पन्दमात्रात्मा सम्यग्दृष्टौ विलीयते | उदेत्यसम्यग्दृष्टीनां रज्ज्वां सर्पभ्रमो यथा || ५८ ||

sargaścitsapndamātrātmā samyagdṛṣṭau vilīyate | udetyasamaygdṛṣṭīnāṃ rajjvāṃ sarpaabhramo yathā || 58 ||

सस्पन्दा चित्तदभिधा निःस्पन्दा त्वियमातता | तुर्यातीतपदारूढा वाचा वक्तुं न पार्यते || ५९ ||

saspandā cittadabhidhā niḥspandā tviyamātatā | turyātītapadārūḍhā vācā vaktuṃ na pāryate || 59 ||

शास्त्रसज्जनसंपर्कसंतताभ्यासयोगतः | कालेनामलतां याते चेतसीन्दाविवोदिता || ६० ||

śāstrasajjanasaṃparkasaṃtatābhyāsayogataḥ | kālenāmalatāṃ yāte cetasīndāvivoditā || 60 ||

एतत्केवलमाभातं स्वानुभूतिभिराततम् | कथ्यते स्वानुभूतेषु स्वयं स्वं रूपमात्मना || ६१ ||

etatkevalamābhātaṃ svānubhūtibhirātatam | kathyate svānubhūteṣu svayaṃ svaṃ rūpamātmanā || 61 ||

प्राप्तोऽसि सारं स्वमनादिमध्यमत्रैव तिष्ठ स्वपदे निविष्टः | नो रूपनिर्भेदमहाचिदात्मा जातोऽसि साधो खलु वीतशोकः || ६२ ||

prāpto'si sāraṃ svamanādimadhyamatraiva tiṣṭha svapade niviṣṭaḥ | no rūpanirbhedamahācidātmā jāto'si sādho khalu vītaśokaḥ || 62 ||