Utpatti उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच | इदमाकाशजाख्यानं श्रृणु श्रवणभूषणम् | उत्पत्त्याख्यं प्रकरणं येन राघव बुध्यसे || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | idamākāśajākhyānaṃ śrṇu śravaṇabhūṣaṇam | utpatthyākhyam prakaraṇaṃ yena rāghava budhyase || 1 ||

अस्ति ह्याकाशजो नाम द्विजः परमधार्मिकः | ध्यानैकनिष्ठः सततं प्रजानां च हिते रतः || २ ||

asti hyākāśajo nāma dvijaḥ paramadhārmikaḥ | dhyānaikanisthaḥ satatam prajānāṃ ca hite rataḥ || 2 ||

स चिरं जीवति यदा तदा मृत्युरचिन्तयत् | सर्वाण्येव क्रमेणाह भूतान्यद्मि किलाक्षयः || ३ ||

sa ciram jīvati yadā tadā mṛtyuracintayat | sarvāṇyeva krameṇāha bhūtānyadmi kilaakṣayaḥ || 3 ||

एनमाकाशजं विप्रं न कस्माद्भक्षयाम्यहम् | अत्र मे कुण्ठिता शक्तिः खङ्गधारा इवोपले || ४ ||

enamākāśajaṃ vipraṃ na kasmādbhakṣayāmyaham | atra me kuṇṭhitā śaktiḥ khaṅgadhārā ivopale || 4 ||

इति संचिन्त्य तं हन्तुमगच्छत्तत्पुरं तदा | त्यजन्त्युद्यममुद्युक्ता न स्वकर्माणि केचन || ५ ||

iti saṃcintya taṃ hantumagacchat tatpuraṃ tadā | tyajantyudyamamudyuktā na svakarmāṇi kecana || 5 ||

ततस्तत्सदनं यावन्मृत्युः प्रविशति स्वयम्तावदेनं दहत्यग्निः कल्पान्तज्वलनोपमः || ६ ||

tatastatsadanaṃ yāvanmṛtyuḥ praviśati svayamtāvadenaṃ dahatyagniḥ kalpāntajvalanopamaḥ || 6 ||

अग्निज्वालामहामालां विदार्यान्तर्गतो ह्यसौ| द्विजं दृष्ट्वा समादातुं हस्तेनैच्छत्प्रयत्नतः || ७ ||

agnijvālāmahāmālāṃ vidāryāntargato hyasau| dvijaṃ dṛṣṭvā samādātuṃ hastenaicchat prayatnataḥ || 7 ||

नचाशकत्पुरो दृष्टमपि हस्तशतैर्द्विजम्| बलवानप्यवष्टब्धुं संकल्पपुरुषं यथा || ८ ||

nacāśakatpuro dṛṣṭamapi hastśatairdvijam| balavānapyavaṣṭabdhuṃ saṃkalpapuruṣaṃ yathā || 8 ||

अथागत्य यमं मृत्युरपृच्छत्संशयच्छिदम्| किमित्यहं न शक्नोमि भोक्तुमाकाशजं विभो || ९ ||

athāgatya yamaṃ mṛtyurapṛcchat saṃśayacchidam| kimityahaṃ na śaknomi bhoktumākāśajaṃ vibho || 9 ||

यम उवाच| मृत्यो न किंचिच्छक्तस्त्वमेको मारयितुं बलात्| मारणीयस्य कर्माणि तत्कर्तृणीति नेतरत् || १० ||

yama uvāca| mṛtyo na kiṃcicchaktastvameko mārayituṃ balāt| māraṇīyasya karmāṇi tatkartṛṇīti netarat || 10 ||

तस्मादेतस्य विप्रस्य मारणीयस्य यत्नतः | कर्माण्यन्विष्य तेषां त्वं साहाय्येनैनमत्स्यसि || ११ ||

tasmādetasya viprasya māraṇīyasya yatnataḥ | karmāṇyanviṣya teṣāṃ tvaṃ sāhāyyenainamatsyasi || 11 ||

ततः स मृत्युर्बभ्राम तत्कर्मान्वेषणादृतः | मण्डलानि दिगन्तांश्च सरांसि सरितो दिशः || १२ ||

tataḥ sa mṛtyurbabhrāma tatkarmānveṣaṇādṛtaḥ | maṇḍalāni digantāṃśca sarāṃsi sarito diśaḥ || 12 ||

वनजङ्गलजालानि शैलानब्धितटानि च | द्वीपान्तराण्यरण्यानि नगराणि पुराणि च || १३ ||

vanajaṅgalajālāni śailānabdhitāṭāni ca | dvīpāntarāṇyarāṇyāni nagarāṇi purāṇi ca || 13 ||

ग्रामाण्यखिलराष्ट्राणि देशान्तर्गहनानि च | एवं भूमण्डलं भ्रान्त्वा न कुतश्चित्स कानिचित् || १४ ||

grāmāṇyakhilarāṣṭrāṇi deśāntargahanāni ca | evaṃ bhūmaṇḍalaṃ bhrāntvā na kutaścit sa kānicit || 14 ||

तान्याकाशजकर्माणि लब्धवान्मृत्युरुद्यतः | वन्ध्यापुत्रमिव प्राज्ञः संकल्पाद्रिमिवापरः || १५ ||

tānyākāśajakarmāṇi labdhvānmṛtyurudyataḥ | vandhyāputramiva prājñaḥ saṃkalpādrimivāparaḥ || 15 ||

समपृच्छदथागत्य यमं सर्वार्थकोविदम्परायणं हि प्रभवः संदेहेष्वनुजीविनाम् || १६ ||

samapṛcchadathāgatya yamaṃ sarvārthakovidamparāyaṇaṃ hi prabhavaḥ saṃdeheṣvanujīvinām || 16 ||

मृत्युरुवाचाकाशजस्य कर्माणि क्व स्थितानि वद प्रभोधर्मराजोऽथ संचिन्त्य सुचिरं प्रोक्तवानिदम् || १७ ||

mṛtyuruvācaākāśajasya karmāṇi kva sthitāni vada prabhodharmarājo'tha saṃcintya suciraṃ proktavānidam || 17 ||

धर्मराज उवाचाकाशजस्य कर्माणि मृत्यो सन्ति न कानिचित्एष आकाशजो विप्रो जातः खादेव केवलात् || १८ ||

dharmarāja uvācaākāśajasya karmāṇi mṛtyo santi na kāniciteṣa ākāśajo vipro jātaḥ khādeva kevalāt || 18 ||

आकाशादेव यो जातः स व्योमैवामलं भवेत्सहकारीणि नो सन्ति न कर्माण्यस्य कानिचित् || १९ ||

ākāśādeva yo jātaḥ sa vyomaivāmalaṃ bhavetsahakārīṇi no santi na karmāṇyasya kānicit || 19 ||

संबन्धः प्राक्तनेनास्य न मनागपि कर्मणाअस्ति वन्ध्यासुतस्येव तथाऽजाताकृतेरिव || २० ||

saṃbandhaḥ prāktanenāsya na manāgapi karmaṇāasti vandhyāsutasyeva tathā'jātākṛteriva || 20 ||

कारणानामभावेन तस्मादाकाशमेव सः | नैतस्य पूर्वकर्मास्ति नभसीव महाद्रुमः || २१ ||

kāraṇānāmabhāvena tasmādākāśameva saḥ | naitasya pūrvakarmāsti nabhasīva mahādrumaḥ || 21 ||

नैतदस्यावशं चित्तमभावात्पूर्वकर्मणाम् | अद्य तावदनेनाद्यं न किंचित्कर्म संचितम् || २२ ||

naitadasyāvaśaṃ cittamabhāvātpūrvakarmaṇām | adya tāvadanenādyaṃ na kiṃcitkarma saṃcitam || 22 ||

एवमाकाशकोशात्मा विशदाकाशरूपिणि | स्वकारणे स्थितो नित्यः कारणानि न कानिचित् || २३ ||

evamākāśakośātmā viśadākāśarūpiṇi | svakāraṇe sthito nityaḥ kāraṇāni na kānicit || 23 ||

प्राक्तनानि न सन्त्यस्य कर्माण्यद्य करोति नो | किंचिदप्येवमेषोऽत्र विज्ञानाकाशमात्रकः || २४ ||

prāktanāni na santyasya karmāṇyadya karoti no | kiṃcidapyevameṣo'tra vijñānākāśamātrakaḥ || 24 ||

प्राणस्पन्दोऽस्य यत्कर्म लक्ष्यते चास्मदादिभिः | दृश्यतेऽस्माभिरेव तन्न त्वस्यास्त्यत्र कर्मधीः || २५ ||

prāṇaspando'sya yatkarma lakṣyate cāsmadādibhiḥ | dṛśyate'smābhireva tanna tvasyāstyatra karmadhīḥ || 25 ||

संस्थिता भावयन्तीव चिद्रूपैव परात्पदात् | भिन्नमाकारमात्मीयं चित्स्तम्भे शालभञ्जिका || २६ ||

saṃsthitā bhāvayantīva cidrūpaiva parātpadāt | bhinnamākāramātmīyaṃ cittsambe śālabhañjikā || 26 ||

तथैव परमार्थात्सखात्मभूतः स्थितो द्विजः | यथा द्रवत्वं पयसि शून्यत्वं च यथाम्बरे || २७ ||

tathaiva paramārthātsakhātmabhūtaḥ sthito dvijaḥ | yathā dravatvaṃ payasi śūnyatvaṃ ca yathāmbare || 27 ||

स्पन्दत्वं च यथा वायोस्तथैष परमे पदे | कर्माण्यद्यतनान्यस्य संचितानि न सन्ति हि || २८ ||

spandatvaṃ ca yathā vāyostathaiṣa parame pade | karmāṇyadyatanānyasya saṃcitāni na santi hi || 28 ||

न पूर्वाण्येष तेनेह न संसारवशं गतः | सहकारिकारणानामभावे यः प्रजायते || २९ ||

na pūrvāṇyeṣa teneiha na saṃsāravashaṃ gataḥ | sahakārikāraṇānāmabhāve yaḥ prajāyate || 29 ||

नासौ स्वकारणाद्भिन्नो भवतीत्यनुभूयते | कारणानामभावेन तस्मादेष स्वयंभवः || ३० ||

nāsau svakāraṇādbhinnobhavatītyanubhūyate | kāraṇānāmabhāvena tasmādeṣa svayaṃbhavaḥ || 30 ||

कर्ता न पूर्वं नाप्यद्य कथमाक्रम्यते वद | यदैष कल्पनां बुद्ध्या मृतिनाम्नीं करिष्यति || ३१ ||

kartā na pūrvaṃ nāpyadya kathamākramyate vada | yadaiṣa kalpanāṃ buddhyā mṛtināmnīṃ kariṣyati || 31 ||

पृथ्व्यादिमानयमहमिति यस्य च निश्चयः | स पार्थिवो भवत्याशु ग्रहीतुं स च शक्यते || ३२ ||

pṛthvyādimānayamahamiti yasya ca niścayaḥ | sa pārthivo bhavatyāśu grahītuṃ sa ca śakyate || 32 ||

पृथ्व्यादिकलनाभावादेष विप्रो न रूपवान् | दृढरज्ज्वेव गगनं ग्रहीतुं नैव युज्यते || ३३ ||

pṛthvyādikalanābhāvādeṣa vipro na rūpavān | dṛḍharajjveva gaganaṃ grahītuṃ naiva yujyate || 33 ||

मृत्युरुवाच | भगवञ्जायते शून्यात्कथं नाम वदेति मे | पृथ्व्यादयः कथं सन्ति न सन्ति वद वा कथम् || ३४ ||

mṛtyuruvāca | bhagavañjāyate śūnyātkathaṃ nāma vadeti me | pṛthvyādayaḥ kathaṃ santi na santi vada vā katham || 34 ||

यम उवाच | न कदाचन जातोऽसौ न च नास्ति कदाचन | द्विजः केवलविज्ञानभामात्रं तत्तथा स्थितः || ३५ ||

yama uvāca | na kadācana jāto'sau na ca nāsti kadācana | dvijaḥ kevalavijñānabhāmātraṃ tattathā sthitaḥ || 35 ||

महाप्रलयसंपत्तौ न किंचिदवशिष्यते | ब्रह्मास्ते शान्तमजरमनन्तात्मैव केवलम् || ३६ ||

mahāpralayasaṃpattau na kiṃcidavaśiṣyate | brahmāste śāntamajaramanantātmaiva kevalam || 36 ||

शून्यं नित्योदितं सूक्ष्मं निरुपाधि परं स्थितम् | तदा तदनु येनास्य निकटेऽद्रिनिभं महः || ३७ ||

śūnyaṃ nityoditaṃ sūkṣmaṃ nirupādhi paraṃ sthitam | tadā tadanu yenāsya nikaṭe'drinibhaṃ mahaḥ || 37 ||

संविन्मात्रस्वभावत्वाद्देहोऽहमिति चेतति | काकतालीयवद्भ्रान्तमाकारं तेन पश्यति || ३८ ||

saṃvinmātrasvabhāvatvāddeho'hamiti cetati | kākatālīyavadbhrāntamākāraṃ tena paśyati || 38 ||

स एष ब्राह्मणस्तस्मिन्सर्गादावम्बरोदरे | निर्विकल्पश्चिदाकाशरूपमास्थाय संस्थितः || ३९ ||

sa eṣa brāhmaṇastasminsargādāvambarodare | nirvikalpaścidākāśarūpamāsthāya saṃsthitaḥ || 39 ||

नास्य देहो न कर्माणि न कर्तृत्वं न वासना | एष शुद्धचिदाकाशो विज्ञानघन आततः || ४० ||

nāsya deho na karmāṇi na kartṛtvaṃ na vāsanā | eṣa śuddhacidākāśo vijñānaghana ātataḥ || 40 ||

प्राक्तनं वासनाजालं किंचिदस्य न विद्यते | केवलं व्योमरूपस्य भारूपस्येव तेजसः || ४१ ||

prāktanaṃ vāsanājālaṃ kiṃcidasyana vidyate | kevalaṃ vyomarūpasya bhārūpasyeva tejasaḥ || 41 ||

वेदनामात्रसंशान्तावीदृशोऽपि न दृश्यते | तस्माद्यथा चिदाकाशस्तथा तत्प्रतिपत्तयः || ४२ ||

vedanāmātrasaṃśāntāvīdṛśo'pi na dṛśyate | tasmādyathā cidākāśastathā tatpratipattayaḥ || 42 ||

कुतः किलात्र पृथ्व्यादेः कीदृशः संभवः कथम् | एतदाक्रमणे मृत्यो तस्मान्मा यत्नवान्भव || ४३ ||

kutaḥ kilātra pṛthvyādeḥ kīdṛśaḥ saṃbhavaḥ katham | etadākramaṇe mṛtyo tasmānmā yatnavānbhava || 43 ||

ग्रहीतुं युज्यते व्योम न कदाचन केनचित् | श्रुत्वैतद्विस्मितो मृत्युर्जगाम निजमन्दिरम् || ४४ ||

grahītuṃ yujyate vyoma na kadācana kenacit | śrutvaitadvismito mṛtyurjagāma nijamandiram || 44 ||

श्रीराम उवाच | ब्रह्मैष कथितो देवस्त्वया मे प्रपितामहः | स्वयंभूरज एकात्मा विज्ञानात्मेति मे मतिः || ४५ ||

śrīrāma uvāca | brahmaiṣa kathito devastvayā me prapitāmahaḥ | svayaṃbhūraj ekātmā vijñānātmeti me matiḥ || 45 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेतन्मया राम ब्रह्मैष कथितस्तव । विवादमकरोन्मृत्युर्यमेनैतत्कृते पुरा || ४६ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | evametanmayā rāma brahmaiṣa kathitastava | vivādamakaronmṛtyuryamenaitatkṛte purā || 46 ||

मन्वन्तरे सर्वभक्षो यदा मृत्युर्हरन्प्रजाः । बलमेत्यब्जजाक्रान्तावारम्भमकरोत्स्वयम् || ४७ ||

manvantare sarvabhakṣo yadā mṛtyurharanprajāḥ | balametyabjajākrāntāvārambhamakarotsvayam || 47 ||

तदैव धर्मराजेन यमेनाश्वनुशासितः । यदेव क्रियते नित्यं रतिस्तत्रैव जायते || ४८ ||

tadaiva dharmarājena yamenāśvanuśāsitaḥ | yadeva kriyate nityaṃ ratistatraiva jāyate || 48 ||

ब्रह्मा किल पराकाशवपुराक्रम्यते कथम् । मनोमात्रं च संकल्पः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः || ४९ ||

brahmā kila parākāśavapurākramyate katham | manomātraṃ ca saṃkalpaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ || 49 ||

यश्चिद्व्योमचमत्कारः किलाकारानुभूतिमान् । स चिद्व्योमैव नो तस्य कारणत्वं न कार्यता || ५० ||

yaścidvyomacamatkāraḥ kilākārānubhūtimān | sa cidvyomaiva no tasya kāraṇatvaṃ na kāryatā || 50 ||

आकाशस्फुरदाकारः संकल्पपुरुषो यथा | पृथ्व्यादिरहितो भाति स्वयंभूर्भासते तथा || ५१ ||

ākāśasphuradākāraḥ saṃkalpapuruṣo yathā | pṛthvyādirahito bhāti svayaṃbhūrbhāsate tathā || 51 ||

निर्मले व्योम्नि मुक्तालीसंकल्पस्वप्नयोः पुरम् | अपृथ्व्यादि यथा भाति स्वयंभूर्भासते तथा || ५२ ||

nirmale vyomni muktālīsaṃkalpasvapnayoḥ puram | apṛthvyādi yathā bhāti svayaṃbhūrbhāsate tathā || 52 ||

न दृश्यमस्ति न द्रष्टा परमात्मनि केवले | स्वयंचित्ता तथाप्येष स्वयंभूरिति भासते || ५३ ||

na dṛśyamasti na draṣṭā paramātmani kevale | svayaṃcittā tathāpyeṣa svayaṃbhūriti bhāsate || 53 ||

संकल्पमात्रमेवैतन्मनो ब्रह्मेति कथ्यते | संकल्पाकाशपुरुषो नास्य पृथ्व्यादि विद्यते || ५४ ||

saṃkalpamātramevaitanmano brahmeti kathyate | saṃkalpākāśapuruṣo nāsya pṛthvyādi vidyate || 54 ||

यथा चित्रकृदन्तःस्था निर्देहा भाति पुत्रिका | तथैव भासते ब्रह्मा चिदाकाशाच्छरञ्जनम् || ५५ ||

yathā citrakṛdantaḥsthā nirdehā bhāti putrikā | tathaiva bhāsate brahmā cidākāśāccharanjanam || 55 ||

चिद्व्योमकेवलमनन्तमनादिमध्यं ब्रह्मेति भाति निजचित्तवशात्स्वयंभूः | आकारवानिव पुमानिव वस्तुतस्तु वन्ध्यातनूज इव तस्य तु नास्ति देहः || ५६ ||

cidvyomakevalamanantamanādimadhyaṃ brahmeti bhāti nijacittavaśātsvayaṃbhūḥ | ākāravāniva pumāniva vastutastu vandhyātanūja iva tasya tu nāsti dehaḥ || 56 ||